Std 4 Marathi Question Answers 2026-27 | Shiku Marathi Anandane Maharashtra Board
इयत्ता ४ थी शिकू मराठी आनंदाने – संपूर्ण प्रश्नोत्तरे व पाठनिहाय अभ्याससाहित्य
पाठ १ ते २३ तसेच 1A, 6A, 12A, 14A आणि 17A विभागांसह सारांश, पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे, मराठी व्याकरण, कृती, प्रकल्प आणि अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे.
📘 संक्षिप्त सारांश✍️ प्रश्नोत्तरे🔤 व्याकरण
🧩 कृती🎨 प्रकल्प📱 Mobile Friendly
Std 4 Marathi Question Answers 2026–27 – शिकू मराठी आनंदाने
इयत्ता ४ थी शिकू मराठी आनंदाने नवीन अभ्यासक्रम 2026–27 साठी पाठनिहाय अभ्यास करत असाल, तर या पृष्ठावर सर्व महत्त्वाचे अध्ययन साहित्य एका ठिकाणी मिळेल. प्रत्येक पाठासाठी सोपा सारांश, पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे, भाषिक व व्याकरण कृती, कृती नमुना उत्तरे, प्रकल्प नमुना उत्तरे आणि अतिरिक्त सराव प्रश्न दिले आहेत.
विद्यार्थी गृहपाठ, दैनंदिन अभ्यास आणि परीक्षेपूर्व पुनरावृत्तीसाठी या पृष्ठाचा वापर करू शकतात. शिक्षकांना वर्गातील प्रश्नोत्तर सराव आणि कृतींसाठी, तर पालकांना मुलांच्या पाठनिहाय अभ्यासासाठी हे पृष्ठ उपयुक्त ठरेल.
📱 मोबाईलसाठी खास रचना: प्रत्येक प्रश्न आणि त्याचे उत्तर स्वतंत्र कार्डमध्ये दाखवले आहे. मजकूर फोनच्या स्क्रीनमध्ये आपोआप बसतो; उत्तर वाचण्यासाठी डावीकडे किंवा उजवीकडे स्क्रोल करण्याची गरज नाही.
🎵 कवितांबाबत: संपूर्ण कविता पुनर्मुद्रित न करता कवितेचा आशय, आवश्यक संदर्भ आणि संबंधित प्रश्नोत्तरे/कृती दिल्या आहेत.
📑 अनुक्रमणिका – सर्व पाठांकडे सोपी नेव्हिगेशन
खालील पाठावर टॅप करा. शोध किंवा प्रकारानुसार फिल्टर वापरून हवा तो पाठ पटकन शोधा.
1
प्रकाशातले तारे तुम्ही📖 पाठ
1A
माझे गाव – चित्रवर्णन🖼️ चित्रवर्णन
2
लोभी कुत्रा – चित्रकथा📚 चित्रकथा
3
पावसा, पावसा ये! ये! – कविता🎵 कविता
4
पक्की मैत्री📖 पाठ
5
माझा रुमाल📖 पाठ
6
मुंगीताई – कविता🎵 कविता
6A
कोठे काय? – चित्रवर्णन🖼️ चित्रवर्णन
7
जाऊ फुलांच्या जगात – कविता🎵 कविता
8
मेट्रो प्रवास📖 पाठ
9
मायेची पाखर📖 पाठ
10
झुईं झुईं झोका – कविता🎵 कविता
11
ऐकावे कोणाचे?📖 पाठ
12
आमचा शब्दकोश📖 पाठ
12A
आपले सण-उत्सव – चित्रवर्णन🖼️ चित्रवर्णन
13
मी पणती – कविता🎵 कविता
14
चतुर बिरबल📖 पाठ
14A
अशी ही मुले📖 पाठ
15
सुंदर जग – कविता🎵 कविता
16
ताडोबाची सहल📖 पाठ
17
गार्गीची सुट्टी📖 पाठ
17A
आपले व्यवसाय – चित्रवर्णन🖼️ चित्रवर्णन
18
हुरडा मेजवानी – कविता🎵 कविता
19
आमचे ग्रंथालय📖 पाठ
20
दिनविशेष📖 पाठ
21
जिंकू आम्ही लढाई – कविता🎵 कविता
22
धाडसी चिमणी📖 पाठ
23
कचरा टाळा📖 पाठ
या शोधाशी जुळणारा पाठ सापडला नाही. दुसरे नाव किंवा पाठ क्रमांक वापरून पहा.
📖 संपूर्ण पाठनिहाय प्रश्नोत्तरे व अभ्याससाहित्य
मोबाईलवर सोप्या वाचनासाठी एकावेळी एक पाठ उघडा किंवा “सर्व पाठ उघडा” वापरा.
1
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
1. प्रकाशातले तारे तुम्ही
📘 संक्षिप्त सारांश
ही प्रेरणादायी कविता मुलांना आनंदी, आशावादी आणि ध्येयवादी राहण्याचा संदेश देते. अंधार, दुःख व चिंता यांच्यावर मात करून हसत राहावे, भारतभूमीच्या आदर्शांचा मनावर ठसा उमटवावा आणि उद्याची अनाठायी चिंता न करता उत्साहाने पुढे जावे, असा कवितेचा आशय आहे.
कवितेतील प्रमुख कल्पना
मुलांनी नेहमी हसतमुख व आनंदी राहावे.
निराशा आणि रडणे यांना मनात स्थान देऊ नये.
भारतभूमीच्या चांगल्या आदर्शांचे अनुकरण करावे.
भूतकाळातील गुंता विसरून वर्तमानात आनंदाने जगावे.
उगवती पहाट नव्या आशेचे प्रतीक आहे.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
या पानावर स्वतंत्र लेखी व्यायाम नाही. “ऐका, म्हणा, वाचा” आणि चित्रावर आधारित अनुभव व्यक्त करण्याची कृती आहे.
प्रश्न / कृती
कृती : कविता तालासुरात व साभिनय म्हणा.
उत्तर
नमुना उत्तर : कविता म्हणताना आनंद, उत्साह, आशा आणि प्रेरणा या भावनांना योग्य आवाज व हावभाव द्यावेत.
प्रश्न / कृती
कृती : चित्र पाहून तुमचा अनुभव सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चित्रात शाळेच्या परिसरात आनंदाने हसणारी व खेळणारी मुले दिसतात. शिक्षकही त्यांच्यासोबत आहेत. हिरवी झाडे, फुले आणि प्रसन्न वातावरण पाहून आनंदी व सकारात्मक राहण्याचा संदेश मिळतो.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “आनंदी राहण्यासाठी मी काय करेन?” यावर पाच वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : मी रोज हसतमुख राहण्याचा प्रयत्न करेन. अडचणी आल्या तरी निराश होणार नाही. मित्रमैत्रिणींशी प्रेमाने वागेन. अभ्यास, खेळ आणि चांगल्या सवयी यांचा समतोल राखेन. प्रत्येक दिवस नव्या आशेने सुरू करेन.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “हसा, आनंदी राहा” प्रेरणाफलक तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : फलकावर सूर्य, हसरी मुले आणि फुले काढा. “हसत राहू – पुढे जाऊ”, “चिंता सोडा – आनंद जोडा”, “चांगले विचार, सुंदर जीवन” अशी स्वतःची छोटी घोषवाक्ये लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. कवितेचे कवी कोण आहेत?
उत्तर
उत्तर : उमाकांत काणेकर.
प्रश्न / कृती
2. कवितेत मुलांची तुलना कशाशी केली आहे?
उत्तर
उत्तर : प्रकाशातल्या ताऱ्यांशी.
प्रश्न / कृती
3. मुलांनी कशावर रुसावे असे कवी म्हणतात?
उत्तर
उत्तर : अंधारावर.
प्रश्न / कृती
4. कवितेत कोणते मूल्य ठळकपणे व्यक्त होते?
उत्तर
उत्तर : आनंदी, आशावादी आणि आदर्श जीवन जगण्याचे मूल्य.
प्रश्न / कृती
5. “अरुण” या शब्दातून कोणती कल्पना सूचित होते?
उत्तर
उत्तर : उगवती पहाट आणि नव्या दिवसाची आशा.
1A
🖼️ चित्रवर्णन • इयत्ता ४ थी
1A. माझे गाव – चित्रवर्णन
📘 संक्षिप्त सारांश
हे चित्रवर्णन गावातील साधे, निसर्गरम्य व सामुदायिक जीवन दाखवते. चित्रात घरे, मोठे वडाचे झाड, रस्ता, ग्रामस्थ, खेळणारी मुले, जनावरे, हिरवळ आणि गावचा शांत परिसर दिसतो. चित्राचे निरीक्षण करून योग्य शब्दांत वर्णन करणे, गावातील कामे समजून घेणे आणि निसर्गाविषयी प्रेम निर्माण करणे हा या कृतीचा उद्देश आहे.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
कृती : चित्र पाहा आणि सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चित्रात एक सुंदर गाव दिसत आहे. गावात कौलारू व साधी घरे आहेत. मध्यभागी मोठे वडाचे झाड आहे. रस्त्यावर गावकरी बोलत आहेत आणि मुले चेंडूने खेळत आहेत. आजूबाजूला झाडे, हिरवळ व काही पाळीव प्राणी दिसतात. गावातील वातावरण शांत, स्वच्छ आणि प्रसन्न वाटते.
प्रश्न / कृती
प्रश्न : शेतातील कोणकोणती कामे तुम्ही पाहिली आहेत?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी नांगरणी, पेरणी, रोपांना पाणी देणे, तण काढणे, कापणी आणि धान्य मळणी अशी शेतीची कामे पाहिली आहेत.
प्रश्न / कृती
प्रश्न : तुम्हाला गावाकडे जायला आवडते का? का?
उत्तर
नमुना उत्तर : होय. गावाकडे स्वच्छ हवा, हिरवळ, शांत वातावरण, शेतं आणि निसर्ग जवळून पाहायला मिळतो म्हणून मला गावाकडे जायला आवडते.
प्रश्न / कृती
प्रश्न : चित्रातून कोणता संदेश मिळतो?
उत्तर
नमुना उत्तर : गाव स्वच्छ ठेवावे, निसर्ग जपावा, एकमेकांशी प्रेमाने वागावे आणि सर्व व्यवसायांचा सन्मान करावा.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : गावातील पक्षी व प्राण्यांचे आवाज लिहा.
उत्तर
उत्तर / कृती स्वतः पूर्ण करा.
| प्राणी / पक्षी | आवाज |
|---|---|
| गाय | हंबरणे |
| कुत्रा | भुंकणे |
| कोंबडा | आरवणे |
| चिमणी | चिवचिवाट |
| मोर | केकारव |
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “माझे गाव” चित्र व माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : गावाचा साधा नकाशा काढा. त्यात शाळा, ग्रामपंचायत, मंदिर/प्रार्थनास्थळ, शेत, विहीर, रस्ता, घरे व झाडे दाखवा. खाली “माझे गाव स्वच्छ, सुंदर आणि हिरवे ठेवूया” असा संदेश लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. गावातील मोठ्या झाडाचा उपयोग काय होतो?
उत्तर
उत्तर : सावली, स्वच्छ हवा आणि पक्ष्यांना आसरा मिळतो.
प्रश्न / कृती
2. गावातील लोकांमध्ये कोणती भावना असावी?
उत्तर
उत्तर : एकी, सहकार्य आणि परस्पर सन्मानाची भावना.
प्रश्न / कृती
3. गाव स्वच्छ ठेवण्यासाठी काय कराल?
उत्तर
उत्तर : कचरा कचरापेटीत टाकेन, पाणी वाया घालवणार नाही आणि झाडांची काळजी घेईन.
2
📚 चित्रकथा • इयत्ता ४ थी
2. लोभी कुत्रा – चित्रकथा
📘 संक्षिप्त सारांश
चित्रकथेत एक कुत्रा तोंडात खाद्यपदार्थाचा तुकडा घेऊन नदीवरील पुलावरून जाताना दिसतो. पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहून त्याला दुसरा कुत्रा अधिक मोठा तुकडा घेऊन उभा आहे असे वाटते. लोभाने तो तुकडा हिसकावण्यासाठी तोंड उघडतो. त्याच्या तोंडातील तुकडा पाण्यात पडतो आणि त्याला स्वतःकडचेही गमवावे लागते. बोध : अति लोभ केल्यास नुकसान होते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्रश्न : चित्रे पाहा. गोष्टीत शेवटी काय घडले असेल?
उत्तर
नमुना उत्तर : कुत्र्याने पाण्यातील प्रतिबिंबाला दुसरा कुत्रा समजले. त्याच्या तोंडातील तुकडा मिळवण्यासाठी त्याने भुंकण्याचा किंवा तोंड उघडण्याचा प्रयत्न केला. त्यामुळे त्याच्या तोंडातील तुकडा पाण्यात पडला आणि तो उपाशी राहिला.
प्रश्न / कृती
कृती : चित्रकथेला योग्य शीर्षक द्या.
उत्तर
उत्तर : “लोभी कुत्रा” हे शीर्षक योग्य आहे. पर्यायी शीर्षक : “लोभाचे फळ”.
प्रश्न / कृती
कृती : चित्रकथेतला बोध स्वतःच्या शब्दांत सांगा.
उत्तर
उत्तर : आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानावे. दुसऱ्याच्या वस्तूच्या लोभापायी स्वतःची वस्तू गमावू नये.
प्रश्न / कृती
कृती : गोष्ट क्रमाने लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : एक कुत्रा तोंडात खाद्याचा तुकडा घेऊन चालला होता. तो पुलावर आला. त्याने पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहिले. त्याला दुसऱ्या कुत्र्याकडे मोठा तुकडा आहे असे वाटले. लोभाने त्याने तोंड उघडले. त्याच्या तोंडातील तुकडा पाण्यात पडला. त्याला आपली चूक समजली.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “समाधान” या गुणावर दोन वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींची कदर करणे म्हणजे समाधान. समाधानामुळे लोभ कमी होतो आणि मन आनंदी राहते.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : चित्रकथा तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चार ते सहा चौकटींमध्ये “प्रामाणिकपणाचे फळ” किंवा “मदतीचा हात” या विषयावर चित्रे काढा. प्रत्येक चित्राखाली एक-दोन वाक्ये लिहा आणि शेवटी बोध लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. कुत्रा कुठून जात होता?
उत्तर
उत्तर : नदीवरील पुलावरून.
प्रश्न / कृती
2. त्याला पाण्यात काय दिसले?
उत्तर
उत्तर : स्वतःचे प्रतिबिंब.
प्रश्न / कृती
3. कुत्र्याचे नुकसान का झाले?
उत्तर
उत्तर : लोभामुळे.
प्रश्न / कृती
4. कथेतून कोणता गुण शिकायला मिळतो?
उत्तर
उत्तर : समाधानी राहण्याचा गुण.
3
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
3. पावसा, पावसा ये! ये! – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत पावसाळ्यातील वारा, गारा, ढगांचा आवाज, विजेचा गडगडाट, नदी-नाल्यांना येणारा पूर, भिजलेली माती आणि उगवणारे हिरवे कोंब यांचे जिवंत वर्णन आहे. शेतासाठी व पिकांसाठी पाणी मिळावे, निसर्ग हिरवागार व्हावा अशी पावसाला प्रेमळ हाक कवितेत आहे.
महत्त्वाचे भाषिक मुद्दे
यमक जुळणारे शब्द ओळखणे.
ध्वनिदर्शक / पुनरुक्ती शब्द ओळखणे.
एकवचन लिहिणे.
नामांपूर्वी योग्य सर्वनाम वापरणे.
पूर्णविराम (.) या विरामचिन्हाचा योग्य वापर.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
आम्हांला हे समजले – प्र. १ (अ) गारा कशा पडल्या?
उत्तर
उत्तर : गारा टपटप पडल्या.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) ढगांचा बाजा कसा वाजत आहे?
उत्तर
उत्तर : ढगांचा बाजा धडामधडाम वाजत आहे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) केरकचरा कशामुळे दूर झाला?
उत्तर
उत्तर : नदी-नाल्यांना आलेल्या पुरामुळे केरकचरा दूर झाला.
प्रश्न / कृती
विचार करा व सांगा – तुम्ही कधी पावसात भिजला आहात का? तुमचा अनुभव सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : होय. एकदा शाळेतून घरी येताना हलक्या पावसात मी भिजलो. थंड वारा आणि पावसाचे थेंब खूप छान वाटले. घरी गेल्यावर मी कपडे बदलले आणि गरम दूध घेतले.
प्रश्न / कृती
खेळू या शब्दांशी – प्र. १. कवितेतील यमक जुळणारे शब्द लिहा.
उत्तर
उत्तर : वारा–गारा, बाजा–पाऊसराजा, पाणी–न्हाऊनी, पूर–दूर, चिंब–कोंब, विजराणी–पाऊसगाणी.
प्रश्न / कृती
प्र. २. “झरझर” प्रमाणे अक्षरांची पुनरावृत्ती असलेले शब्द लिहा.
उत्तर
उत्तर : झरझर, टपटप, धडामधडाम, चिंबचिंब.
प्रश्न / कृती
लिहिते होऊ या – प्र. १. एकवचन लिहा : सुट्ट्या, झाडे, आंबे, कैऱ्या.
उत्तर
उत्तर : सुट्ट्या–सुट्टी, झाडे–झाड, आंबे–आंबा, कैऱ्या–कैरी.
प्रश्न / कृती
प्र. २. पुढील शब्दांच्या आधी योग्य सर्वनाम लिहा : रुमाल, घडी, खिसा, शाळा, पुस्तक, शिक्षक.
उत्तर
उत्तर : तो रुमाल, ती घडी, तो खिसा, ती शाळा, ते पुस्तक, ते शिक्षक.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्द : पावशा, बाजा, धरती.
उत्तर
उत्तर : पावशा – एका पक्ष्याचे नाव; बाजा – एक वाद्य; धरती – भूमी, जमीन.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. शब्द जसेच्या तसे लिहा.
उत्तर
उत्तर : पाऊस, झाड, प्रवास, गारा, छत्री, फूल, सूर्य, शेतकरी, धरती, वीज, पूर, नदी, ढग, छप्पर, फुलपाखरू, चिखल, बेडूक.
प्रश्न / कृती
प्र. ४ (अ) “नदी-नाल्यांना पूर आल्यावर केरकचरा दूर गेला.” या अर्थाची कवितेतील ओळ लिहा.
उत्तर
उत्तर : नदी-नाल्यांना आला पूर, केरकचरा गेला दूर.
प्रश्न / कृती
प्र. ४ (आ) “वीज गडगड करते तेव्हा आम्ही पाऊसगाणी म्हणतो.” या अर्थाच्या ओळी लिहा.
उत्तर
उत्तर : गडगड करते विजराणी, आम्ही गातो पाऊसगाणी.
प्रश्न / कृती
कृतीतून शिकू या – उपक्रम १ : पावसाळ्यात कुंडीत बी लावा व निरीक्षण करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : पहिला दिवस – बी मातीमध्ये लावले. काही दिवसांनी बी फुगले. नंतर छोटा कोंब बाहेर आला. पुढे दोन पाने दिसली. नियमित पाणी व प्रकाश मिळाल्याने रोप वाढू लागले.
प्रश्न / कृती
उपक्रम २ : बाटलीतील उरलेले पाणी शाळेतील झाडांना घाला.
उत्तर
नमुना उत्तर : दररोज उरलेले स्वच्छ पाणी वाया न घालवता झाडांना घालीन. यामुळे पाण्याची बचत आणि झाडांची काळजी दोन्ही साधतील.
प्रश्न / कृती
आपण समजून घेऊ या – योग्य ठिकाणी पूर्णविराम द्या.
उत्तर
उत्तर : सकाळची वेळ होती. रिमा आईबाबांसोबत फिरायला निघाली. सगळे जण ताज्या आणि स्वच्छ हवेत चालू लागले. सकाळच्या प्रसन्न वातावरणात सर्वांनी व्यायाम केला. आईबाबांनी रिमाला व्यायामाचे महत्त्व सांगितले. रिमा दररोज नित्यनेमाने व्यायाम करू लागली.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : पावसाळ्यात परिसरात होणारे पाच बदल लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : हवा थंड होते, झाडे हिरवीगार दिसतात, नदी-नाले भरतात, गवत व रोपे उगवतात आणि शेतात पेरणीची कामे सुरू होतात.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “पावसाळ्याची निरीक्षण वही”.
उत्तर
नमुना उत्तर : एक आठवडा तारीख, पावसाची स्थिती, आकाशाचा रंग, वाऱ्याची तीव्रता, दिसलेले पक्षी/कीटक आणि झाडांतील बदल नोंदवा. शेवटी पावसाळ्याचे महत्त्व दोन-तीन वाक्यांत लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. पावसानंतर मातीत काय उगवते?
उत्तर
उत्तर : हिरवे कोंब.
प्रश्न / कृती
2. विजेचा आवाज कसा वर्णन केला आहे?
उत्तर
उत्तर : गडगड असा.
प्रश्न / कृती
3. पाऊस पिकांसाठी का आवश्यक आहे?
उत्तर
उत्तर : पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक पाणी मिळते.
प्रश्न / कृती
4. पूर्णविराम कधी वापरतात?
उत्तर
उत्तर : विधानार्थी वाक्य पूर्ण झाल्यानंतर पूर्णविराम वापरतात.
4
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
4. पक्की मैत्री
📘 संक्षिप्त सारांश
रोहन आंबा खाऊन कोय शेतातील मातीत टाकतो. पावसाळ्यात त्या कोयीला कोंब फुटतो. रोहनला कल्पनेतून रोपाशी संवाद घडतो. रोप मोठे होण्यासाठी पाणी, संरक्षण आणि काळजी मागते. बदल्यात मोठे झाल्यावर सावली व फळे देण्याचे सांगते. कथा वृक्षारोपण, वृक्षसंवर्धन आणि निसर्गाशी मैत्री यांचा संदेश देते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
आम्हांला हे समजले – प्र. १ (अ) रोहनने आंब्याची कोय कोठे टाकली?
उत्तर
उत्तर : रोहनने आंब्याची कोय शेतातील मातीत टाकली.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) आंब्याच्या कोयीला कोंब केव्हा फुटला?
उत्तर
उत्तर : पावसाळा सुरू झाल्यानंतर काही दिवसांनी आंब्याच्या कोयीला कोंब फुटला.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) रोहनला कोणी हाक मारली?
उत्तर
उत्तर : कोंब फुटलेल्या रोपाने रोहनला हाक मारली.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) रोहन आणि त्याच्या मित्रांना रोप काय देणार आहे?
उत्तर
उत्तर : मोठे झाल्यावर रोप त्यांना सावली आणि फळे देणार आहे.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) “तूच हाक मारलीस का मला?” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : रोहन.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) “मला तुझ्यासोबत मोठं व्हायचंय रे!” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : रोप.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (इ) “तुला माझी काळजी घ्यावी लागेल.” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : रोप.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (ई) “आपण सगळे मिळून मजा करू.” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : रोहन.
प्रश्न / कृती
विचार करा – रोहनच्या जागी तुम्ही असता तर रोपाची काळजी कशी घेतली असती?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी रोपाला नियमित पाणी घातले असते, भोवती कुंपण केले असते, तण काढले असते आणि रोपाला इजा होणार नाही याची काळजी घेतली असती.
प्रश्न / कृती
झाडाची वाढ होण्यासाठी कोणत्या गोष्टींची आवश्यकता असते?
उत्तर
उत्तर : पाणी, सूर्यप्रकाश, हवा, सुपीक माती, योग्य जागा आणि संरक्षण.
प्रश्न / कृती
ओळखा पाहू – हिरवा पिवळा रंग माझा, म्हणतात मला फळांचा राजा.
उत्तर
उत्तर : आंबा.
प्रश्न / कृती
ओळखा पाहू – बाहेरून काटेरी, आतून गरे.
उत्तर
उत्तर : फणस.
प्रश्न / कृती
ओळखा पाहू – मी आहे लहान, पण गुच्छाने राहतो; हिरवा किंवा काळा, आंबटगोड लागतो.
उत्तर
उत्तर : द्राक्ष.
प्रश्न / कृती
लिहिते होऊ या – पुढील फळांच्या बियांची नावे : आंबा, फणस, चिंच.
उत्तर
उत्तर : आंबा–कोय; फणस–आठळी; चिंच–चिंचोका.
प्रश्न / कृती
गोष्ट / कथा पूर्ण करा आणि शीर्षक द्या – वाचनकट्ट्यावरील पुस्तके…
उत्तर
नमुना उत्तर : शीर्षक : “पुस्तकांचा नवा मित्र”. मुलांनी आवडीची पुस्तके वाचली. एका विद्यार्थ्याला पक्ष्यांवरील पुस्तक खूप आवडले. त्याने त्यातील माहिती मित्रांना सांगितली. सर्वांनी प्रत्येक आठवड्यात एक पुस्तक वाचण्याचे ठरवले. बाईंनी पुस्तके जपून हाताळण्याचा सल्ला दिला.
प्रश्न / कृती
आपण समजून घेऊ या – योग्य ठिकाणी उद्गारवाचक चिन्ह द्या : अरेरे तो पडला.
उत्तर
उत्तर : अरेरे! तो पडला.
प्रश्न / कृती
शाबास असेच अक्षर काढ.
उत्तर
उत्तर : शाबास! असेच अक्षर काढ.
प्रश्न / कृती
बापरे किती भीषण अपघात होता.
उत्तर
उत्तर : बापरे! किती भीषण अपघात होता.
प्रश्न / कृती
अहाहा किती सुंदर दृश्य आहे.
उत्तर
उत्तर : अहाहा! किती सुंदर दृश्य आहे.
प्रश्न / कृती
अरे वा काय छान रांगोळी काढलीस.
उत्तर
उत्तर : अरे वा! काय छान रांगोळी काढलीस.
प्रश्न / कृती
वाचा, समजून घ्या व लिहा.
उत्तर
उत्तर : “पाणी हेच जीवन.” आणि “झाडे लावा, झाडे जगवा.”
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “माझे झाड – माझा मित्र” यावर पाच वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : झाडे आपल्याला सावली व फळे देतात. ती हवा स्वच्छ ठेवण्यास मदत करतात. पक्ष्यांना झाडांवर घर मिळते. मी झाडांना पाणी घालेन आणि त्यांचे संरक्षण करेन. झाडे माझे खरे निसर्गमित्र आहेत.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : एका रोपाच्या वाढीची चार आठवड्यांची नोंद करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : आठवडा १ – उंची व पानांची संख्या नोंदवा. आठवडा २ – नवीन पाने दिसली का ते लिहा. आठवडा ३ – रोपाची उंची पुन्हा मोजा. आठवडा ४ – रंग, उंची व आरोग्य नोंदवा. नियमित पाणी आणि संरक्षणामुळे झालेला बदल लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. रोहनने रोपाला कोणती मदत करण्याचे सांगितले?
उत्तर
उत्तर : नियमित पाणी घालणे आणि भोवती कुंपण करणे.
प्रश्न / कृती
2. कथेचा मुख्य संदेश काय?
उत्तर
उत्तर : झाडे लावावीत, त्यांची काळजी घ्यावी आणि निसर्गाशी मैत्री करावी.
प्रश्न / कृती
3. उद्गारवाचक चिन्ह कधी वापरतात?
उत्तर
उत्तर : आश्चर्य, आनंद, दुःख, कौतुक इत्यादी तीव्र भावना व्यक्त करताना “!” वापरतात.
5
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
5. माझा रुमाल
📘 संक्षिप्त सारांश
वेदांतला आजीने पिवळ्या रंगाचा, निळ्या फुलांची नक्षी असलेला रुमाल भेट दिलेला असतो. शाळेत तो रुमाल हरवल्याचे लक्षात आल्याने वेदांत दुःखी होतो आणि स्वतःच्या निष्काळजीपणाबद्दल खंत व्यक्त करतो. शिपाई मामांना रुमाल सापडतो आणि ते वर्गात आणतात. रुमाल परत मिळाल्यावर वेदांत तो जपून ठेवण्याचा निश्चय करतो. पाठातून वस्तूंची काळजी आणि प्रामाणिकपणा शिकायला मिळतो.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) वेदांतला रुमाल कोणी भेट दिला?
उत्तर
उत्तर : वेदांतला आजीने रुमाल भेट दिला.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) वेदांत नाराज का झाला?
उत्तर
उत्तर : आजीने दिलेला आवडता रुमाल हरवल्यामुळे वेदांत नाराज झाला.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) वेदांतने मनाशी काय ठरवले?
उत्तर
उत्तर : यापुढे आजीने दिलेला रुमाल सांभाळून ठेवायचा असे त्याने ठरवले.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) रिकामी जागा : वेदांतला तो ____ खूप आवडायचा.
उत्तर
उत्तर : रुमाल.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) एवढ्यात ____ वर्गात आले.
उत्तर
उत्तर : शिपाई मामा.
प्रश्न / कृती
विचार करा – शिपाई मामांचा कोणता गुण आवडला?
उत्तर
नमुना उत्तर : शिपाई मामांचा प्रामाणिकपणा आणि सापडलेली वस्तू योग्य मालकापर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी मला आवडली.
प्रश्न / कृती
तुम्हाला भेटस्वरूपात कोणत्या गोष्टी स्वीकारायला आवडतील?
उत्तर
नमुना उत्तर : मला पुस्तके, चित्रकलेचे साहित्य, रोपे आणि उपयोगी शैक्षणिक वस्तू भेट म्हणून स्वीकारायला आवडतील.
प्रश्न / कृती
घटना योग्य क्रमाने लिहा.
उत्तर
उत्तर : 1) वेदांतला रुमाल खूप आवडायचा. 2) रुमाल कुठे पडला असेल याचा तो विचार करू लागला. 3) “आपण असा निष्काळजीपणा करायला नको होता,” असे तो म्हणाला. 4) रुमाल सापडल्यानंतर “हा रुमाल माझा आहे,” असे त्याने सांगितले. 5) यापुढे रुमाल सांभाळून ठेवायचा असे त्याने ठरवले.
प्रश्न / कृती
प्रश्नचिन्ह असलेली पाठातील वाक्ये शोधा.
उत्तर
उत्तर : “रुमाल कुठे पडला असेल?”, “काय झाले?”, “हा रुमाल कोणाचा आहे?”
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “माझी आवडती भेट” यावर चार वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : माझ्या वाढदिवसाला मला एक सुंदर पुस्तक भेट मिळाले. त्या पुस्तकात रंगीत चित्रे आणि छान गोष्टी आहेत. मी ते पुस्तक जपून ठेवतो. ही भेट मला खूप आवडते.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “माझ्या वस्तू – माझी जबाबदारी” सूची तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : दप्तर, पुस्तके, पाण्याची बाटली, रुमाल, पेन्सिलपेटी अशा वस्तूंची यादी करा. प्रत्येक वस्तू कशी जपणार ते समोर लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. रुमालाचा रंग कोणता होता?
उत्तर
उत्तर : पिवळा; त्यावर निळ्या रंगाची नाजूक फुले होती.
प्रश्न / कृती
2. वेदांतला रुमाल परत कोणी दिला?
उत्तर
उत्तर : शिपाई मामांनी.
प्रश्न / कृती
3. प्रश्नचिन्ह कधी वापरतात?
उत्तर
उत्तर : प्रश्नार्थक वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) वापरतात.
6
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
6. मुंगीताई – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत मुंग्यांची शिस्त, सतत काम करण्याची वृत्ती, चिकाटी, रांग पाळणे आणि एकी यांचे कौतुक केले आहे. आकाराने लहान असूनही मुंगी मेहनती व शिस्तबद्ध असते. आपणही तिच्याकडून शिस्त, परिश्रम आणि समूहाने काम करण्याची वृत्ती शिकावी हा कवितेचा संदेश आहे.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) रांग सोडून कोण धावत नाही?
उत्तर
उत्तर : मुंगीताई / मुंग्या.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) कोणत्या ताटाभोवती मुंग्या फेर धरतात?
उत्तर
उत्तर : मिठाईच्या ताटाभोवती.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) मुंगीच्या अंगी कोणता गुण आहे?
उत्तर
उत्तर : शिस्त.
प्रश्न / कृती
प्र. २. जोड्या जुळवा.
उत्तर
उत्तर : सिंह–गुहा; गाय–गोठा; मुंग्या–वारूळ; साप–बिळ.
प्रश्न / कृती
विचार करा – मुंग्यांमधील कोणते गुण तुम्हाला आवडतात?
उत्तर
नमुना उत्तर : शिस्त, मेहनत, चिकाटी, एकी, रांग पाळणे आणि सतत काम करत राहण्याची वृत्ती मला आवडते.
प्रश्न / कृती
तुम्ही कोणकोणत्या रंगांच्या मुंग्या पाहिल्या आहेत?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी काळ्या, लालसर आणि तपकिरी रंगांच्या मुंग्या पाहिल्या आहेत.
प्रश्न / कृती
खेळू या शब्दांशी – “ई” या अक्षराने शेवट होणारे पाच शब्द लिहा.
उत्तर
उत्तर : मुंगीताई, घाई, मिठाई, पाटी, काठी.
प्रश्न / कृती
शब्दसाखळी पूर्ण करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : मुंगी → गीत → ताट → टरबूज → जमीन. (इतर योग्य शब्दसाखळ्याही ग्राह्य.)
प्रश्न / कृती
चौकटीत लपलेल्या कीटकांची नावे शोधा.
उत्तर
उत्तर : भुंगा, फुलपाखरू, झुरळ, माशी, नाकतोडा, मुंगी.
प्रश्न / कृती
कडू, गोड, खारट व आंबट चवीच्या पदार्थांची यादी करा.
उत्तर
उत्तर : कडू–कारले, मेथी; गोड–साखर, पेढा; खारट–चिवडा, खारे शेंगदाणे; आंबट–लिंबू, चिंच.
प्रश्न / कृती
गुणविशेष कोणत्या प्राण्यात/कीटकात? (अ) सहकार्याने काम करणारी
उत्तर
उत्तर : मधमाशी.
प्रश्न / कृती
(आ) ओझे वाहण्यास मदत करणारा
उत्तर
उत्तर : गाढव.
प्रश्न / कृती
(इ) शेतकऱ्याला शेतीच्या कामात मदत करणारा
उत्तर
उत्तर : बैल.
प्रश्न / कृती
(ई) घराची प्रामाणिकपणे राखण करणारा
उत्तर
उत्तर : कुत्रा.
प्रश्न / कृती
उपक्रम १ : मुंगीप्रमाणे समूहात काम करणाऱ्या प्राण्यांची/कीटकांची माहिती मिळवा.
उत्तर
नमुना उत्तर : मधमाश्या समूहाने पोळ्यात राहतात. कामकरी मधमाश्या अन्न गोळा करतात, पोळे सांभाळतात आणि समूहाचे रक्षण करतात. त्यामुळे सहकार्याचे महत्त्व समजते.
प्रश्न / कृती
उपक्रम २ : मुंगीच्या वारुळाचे निरीक्षण करा व माहिती लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : वारूळ हे मुंग्यांचे घर असते. त्यात अनेक बोगदे आणि खोल्या असतात. मुंग्या अन्न साठवतात आणि एकत्र काम करतात. वारुळाला त्रास न देता सुरक्षित अंतरावरूनच निरीक्षण करावे.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “मुंगीपासून मला काय शिकायला मिळते?”
उत्तर
नमुना उत्तर : मुंगीपासून मला शिस्त, चिकाटी, परिश्रम, वेळेचे नियोजन आणि एकत्र काम करण्याची सवय शिकायला मिळते.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “समूहाने काम करणारे जीव” माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : मुंगी, मधमाशी आणि काही पक्षी यांची चित्रे लावा. ते समूहात कसे काम करतात, परस्पर मदत कशी करतात आणि त्यातून आपण काय शिकतो हे प्रत्येकी दोन-तीन वाक्यांत लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. मुंगी आकाराने कशी आहे?
उत्तर
उत्तर : अतिशय लहान.
प्रश्न / कृती
2. मुंगी कोणता महत्त्वाचा जीवनमूल्य शिकवते?
उत्तर
उत्तर : शिस्त आणि परिश्रम.
प्रश्न / कृती
3. वारूळ कोणाचे घर आहे?
उत्तर
उत्तर : मुंग्यांचे.
प्रश्न / कृती
4. समूहाने काम करण्याचा फायदा काय?
उत्तर
उत्तर : काम विभागले जाते, परस्पर मदत मिळते आणि उद्दिष्ट लवकर साध्य होते.
6A
🖼️ चित्रवर्णन • इयत्ता ४ थी
6A. कोठे काय? – चित्रवर्णन
📘 संक्षिप्त सारांश
या चित्रवर्णनात वेगवेगळ्या व्यवसायांचा परिचय दिला आहे. पहिल्या चित्रात यंत्राच्या साहाय्याने काम करणारा कामगार/गिरणी कामगार दिसतो. दुसऱ्या चित्रात फुले व हार विकणारी फुलविक्रेती दिसते. प्रत्येक व्यवसाय समाजासाठी महत्त्वाचा आहे आणि सर्व व्यवसायांचा सन्मान करावा हा मुख्य संदेश आहे.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
कृती : चित्रे कोणत्या व्यवसायांशी संबंधित आहेत ते सांगा आणि तीन ते चार ओळींत माहिती लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चित्र १ – गिरणी / प्रक्रिया यंत्रावर काम करणारा कामगार : हा कामगार यंत्राच्या साहाय्याने धान्य किंवा इतर वस्तू प्रक्रिया करतो. तो यंत्र सुरक्षितपणे चालवतो. त्याच्या कामामुळे लोकांचे श्रम व वेळ वाचतात. प्रत्येक कामगाराचा सन्मान करावा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चित्र २ – फुलविक्रेती : फुलविक्रेती विविध रंगांची व सुवासिक फुले विकते. ती फुलांचे हार व वेण्या तयार करते. सण, समारंभ आणि पूजेसाठी लोक तिच्याकडून फुले घेतात. तिचे कौशल्य आणि मेहनत महत्त्वाची आहे.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : तुमच्या परिसरातील आणखी तीन व्यवसाय लिहा.
उत्तर
उत्तर : शेतकरी – शेती करतो; सुतार – लाकडी वस्तू बनवतो; डॉक्टर – रुग्णांची तपासणी व उपचार करतो.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “आपल्या परिसरातील व्यवसाय” माहितीपत्रक.
उत्तर
नमुना उत्तर : पालक/शिक्षकांच्या मदतीने तीन स्थानिक व्यवसायांची माहिती घ्या. व्यवसायाचे नाव, वापरली जाणारी साधने, समाजाला होणारा उपयोग आणि त्या व्यवसायातील मेहनत यांची नोंद करा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. सर्व व्यवसायांचा सन्मान का करावा?
उत्तर
उत्तर : प्रत्येक व्यवसाय समाजाच्या वेगवेगळ्या गरजा पूर्ण करतो आणि प्रत्येक कामामागे मेहनत असते.
प्रश्न / कृती
2. फुलविक्रेती कोणत्या वस्तू तयार करू शकते?
उत्तर
उत्तर : फुलांचे हार, वेण्या आणि सजावटीच्या माळा.
प्रश्न / कृती
3. यंत्रावर काम करताना कोणती गोष्ट महत्त्वाची आहे?
उत्तर
उत्तर : सुरक्षितता आणि योग्य प्रशिक्षण.
7
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
7. जाऊ फुलांच्या जगात – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत फुलांचे जग, पक्ष्यांची संगत, निर्झराचे गाणे, सोनेरी ऊन, हिरवे गवत, इंद्रधनुष्य, वीज, चंद्र, सूर्य आणि तारे अशा निसर्गातील सुंदर गोष्टींचे आनंददायी चित्र आहे. निसर्गाचे निरीक्षण करावे, त्याच्याशी मैत्री करावी आणि कुतूहलाने नवीन गोष्टी शोधाव्यात हा कवितेचा संदेश आहे.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) ऊन सोनेरी रंगाचे कधी दिसते?
उत्तर
नमुना उत्तर : सकाळच्या कोवळ्या उन्हात किंवा सायंकाळच्या वेळी ऊन सोनेरी दिसते.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) इंद्रधनुष्यात कोणकोणते रंग असतात?
उत्तर
उत्तर : जांभळा, पारवा/इंडिगो, निळा, हिरवा, पिवळा, नारिंगी आणि तांबडा/लाल.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) तुम्हाला निसर्गातील कोणत्या गोष्टींचा शोध घ्यावासा वाटतो?
उत्तर
नमुना उत्तर : मला विविध फुले, पक्ष्यांची घरटी, झरे, इंद्रधनुष्य आणि रात्रीचे तारे यांचा शोध घ्यावासा वाटतो.
प्रश्न / कृती
प्र. २. जोड्या जुळवा.
उत्तर
उत्तर : फुलांची–कहाणी; विजेचे–नर्तन; इंद्रधनूची–कमान.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. “फुले” शब्दाचा वापर करून अर्थपूर्ण वाक्य तयार करा.
उत्तर
उत्तर : बागेत रंगीबेरंगी फुले फुलली आहेत.
प्रश्न / कृती
“वारा” शब्दाचा वापर करून वाक्य तयार करा.
उत्तर
उत्तर : सकाळी गार वारा वाहत होता.
प्रश्न / कृती
“चंद्र” शब्दाचा वापर करून वाक्य तयार करा.
उत्तर
उत्तर : रात्री आकाशात चंद्र चमकत होता.
प्रश्न / कृती
विचार करा – फुलांच्या जगात गेलात तर काय मजा कराल?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी विविध फुले पाहीन, त्यांचे रंग व आकार निरीक्षण करीन, फुलपाखरे पाहीन आणि फुले न तोडता निसर्गाचा आनंद घेईन.
प्रश्न / कृती
आकाशातील चंद्र, सूर्य, तारे यांपैकी तुम्हाला काय आवडते? का?
उत्तर
नमुना उत्तर : मला तारे आवडतात. रात्रीच्या आकाशात चमकणारे असंख्य तारे पाहताना मला विश्वाबद्दल कुतूहल वाटते.
प्रश्न / कृती
खेळू या शब्दांशी – गटातील वेगळा शब्द : आकाश, निर्झर, ऊन, इमारत.
उत्तर
उत्तर : इमारत.
प्रश्न / कृती
फुले, पाने, घरे, फळे.
उत्तर
उत्तर : घरे.
प्रश्न / कृती
तांबडा, नारिंगी, मोदक, पिवळा.
उत्तर
उत्तर : मोदक.
प्रश्न / कृती
रुमाल, पट्टी, पेन्सील, पेन.
उत्तर
उत्तर : रुमाल.
प्रश्न / कृती
चौकटीतील झाडांची नावे ओळखा.
उत्तर
उत्तर : आंबा, पपई, जांभूळ, फणस.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्दांचे अर्थ : कहाणी, संगत, गुजगोष्टी, निर्झर, तृण, नर्तन.
उत्तर
उत्तर : कहाणी–गोष्ट; संगत–सोबत; गुजगोष्टी–मनातील गप्पा/गोष्टी; निर्झर–झरा; तृण–गवत; नर्तन–नाच.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. “टपोरे रूप, रंग माझे वेगळे, फुलांचा राजा…” मी कोण?
उत्तर
उत्तर : गुलाब.
प्रश्न / कृती
“भिंतीवर मी टांगलेला, वेळ सदा मी सांगणारा…” मी कोण?
उत्तर
उत्तर : घड्याळ.
प्रश्न / कृती
प्र. ४. चौकटीत लपलेली फुलांची नावे शोधा.
उत्तर
उत्तर : गुलाब, जाई, जुई, झेंडू, मोगरा. (चौकटीतील अक्षररचनेनुसार.)
प्रश्न / कृती
लिहिते होऊ या – कवितेतील ओळी पूर्ण करा.
उत्तर
उत्तर : “निर्झराचे गोड गीत / ऐकू चला वाऱ्यावर / खेळू सोनेरी उन्हात / हिरव्याशा तृणावर.” तसेच “चंद्र, सूर्य, तारकांचा / शोध घेत चला जाऊ / पाठलाग करताना / कोण पुढे जाते पाहू.”
प्रश्न / कृती
संवाद लिहा – तुम्हाला एखादे फूल भेटले तर.
उत्तर
नमुना उत्तर : मी : फुला, तू किती सुंदर दिसतोस! / फूल : धन्यवाद. माझा सुगंध सर्वांना आनंद देतो. / मी : मी तुला तोडणार नाही; झाडावरच फुललेला पाहीन. / फूल : छान! निसर्ग जपल्याबद्दल धन्यवाद.
प्रश्न / कृती
उपक्रम : परिसरातील फुलांचे वर्गीकरण करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : वास येणारी – मोगरा, जाई; वास न येणारी – काही शोभेची फुले; वर्षभर फुलणारी – जास्वंद (योग्य परिस्थितीत); लाल रंगाची – गुलाब, जास्वंद. स्थानिक निरीक्षणानुसार यादी बदलू शकते.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : निसर्गनिरीक्षण नोंद.
उत्तर
नमुना उत्तर : ठिकाण : शाळेची बाग. मी गुलाब, जास्वंद, फुलपाखरे, चिमण्या आणि हिरवे गवत पाहिले. सकाळचे ऊन कोवळे होते आणि गार वारा वाहत होता. निसर्ग स्वच्छ व प्रसन्न ठेवण्याची गरज मला जाणवली.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “माझ्या परिसरातील फुले” चित्रसंग्रह.
उत्तर
नमुना उत्तर : फुले तोडण्याऐवजी त्यांची छायाचित्रे/चित्रे वापरा. नाव, रंग, सुगंध आहे/नाही, कोणत्या ऋतूत फुलते आणि कुठे पाहिले यांची नोंद करा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. कवितेत कोणाचे गोड गीत ऐकायचे आहे?
उत्तर
उत्तर : निर्झराचे.
प्रश्न / कृती
2. कोणाशी गुजगोष्टी करायच्या आहेत?
उत्तर
उत्तर : पाखरांच्या संगतीत रानात.
प्रश्न / कृती
3. कविता कोणती वृत्ती वाढवते?
उत्तर
उत्तर : निसर्गाविषयी कुतूहल, प्रेम आणि निरीक्षणाची वृत्ती.
8
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
8. मेट्रो प्रवास
📘 संक्षिप्त सारांश
आजोबा गावाहून शहरात येतात. बाबा त्यांना मेट्रोने फिरवायला नेतात. मेट्रो स्थानकातील स्वच्छता, सूचना फलक, ई-तिकीट, बारकोड, सुरक्षा तपासणी, सरकता जिना, प्लॅटफॉर्मवरील पिवळी रेषा आणि विविध भाषांतील सूचना यांचा आजोबांना नवा अनुभव येतो. मेट्रोमुळे वेळेची बचत होते आणि प्रवास सुखकर होतो हे पाठातून समजते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) गावाहून शहरात कोण आले होते?
उत्तर
उत्तर : आजोबा.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) मेट्रो स्थानक कसे दिसत होते?
उत्तर
उत्तर : सुंदर, स्वच्छ आणि मोठे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) स्थानकांची माहिती कोणकोणत्या भाषांमध्ये दिली जात होती?
उत्तर
उत्तर : मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषांमध्ये.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) पिवळ्या रेषा कोठे आखलेल्या होत्या?
उत्तर
उत्तर : प्लॅटफॉर्मवर.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) बाबांनी तिघांचे वेगवेगळे ____ घेतले.
उत्तर
उत्तर : ई-तिकीट.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) निळसर आणि पांढऱ्या रंगांमध्ये मेट्रो ____ दिसत होती.
उत्तर
उत्तर : चमकदार.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (इ) ____मुळे वेळेची बचत होते आणि प्रवास सुखकर होतो.
उत्तर
उत्तर : मेट्रो.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (ई) माझा आजोबांबरोबरचा मेट्रोचा प्रवास खूपच ____ झाला.
उत्तर
उत्तर : आनंददायी.
प्रश्न / कृती
प्र. ३ (अ) “आजोबांना आपण मेट्रोने फिरायला नेऊ या.” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : बाबा.
प्रश्न / कृती
प्र. ३ (आ) “खरंच की काय!” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : आजोबा.
प्रश्न / कृती
प्र. ३ (इ) “किती छान! आपण आकाशात उडतोय की काय!” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : आजोबा.
प्रश्न / कृती
प्र. ३ (ई) “मेट्रोमुळे वेळेची बचत होते आणि प्रवास सुखकर होतो.” कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : बाबा.
प्रश्न / कृती
प्र. ४. शब्द वाचा व लिहा.
उत्तर
उत्तर : ई-तिकीट, बारकोड, मेट्रो, प्लॅटफॉर्म.
प्रश्न / कृती
उपक्रम : वाहनांचे आवाज काढा – घोडागाडी, विमान, मोटारगाडी, आगगाडी.
उत्तर
नमुना उत्तर : घोडागाडी – टकटक/खडखड; विमान – घूंऽऽ; मोटारगाडी – घर्रऽ/भुर्रऽ; आगगाडी – छुकछुक.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्दांचे अर्थ.
उत्तर
उत्तर : गगनचुंबी – आकाशाला भिडणारा, खूप उंच; अवाक होणे – आश्चर्यचकित होणे; बारकोड – माहिती सांगणारा रेषांचा कोड; आधुनिक – प्रगत/नव्या काळातील.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : मेट्रो प्रवासातील सुरक्षिततेचे चार नियम लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : पिवळ्या रेषेच्या मागे उभे राहावे. रांगेत चढावे-उतरावे. दरवाजापासून सुरक्षित अंतर ठेवावे. स्थानकावरील सूचना व सुरक्षा नियम पाळावेत.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “आधुनिक वाहतूक – मेट्रो” माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : मेट्रोचे चित्र, ई-तिकीट/बारकोडची माहिती, स्थानकातील सुविधा, सुरक्षिततेचे नियम आणि “वेळ वाचवा – सार्वजनिक वाहतूक वापरा” असा संदेश लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. मेट्रो स्थानकात प्रवेशासाठी काय आवश्यक होते?
उत्तर
उत्तर : ई-तिकीट.
प्रश्न / कृती
2. ई-तिकीटावर काय होते?
उत्तर
उत्तर : बारकोड.
प्रश्न / कृती
3. प्लॅटफॉर्मवर पिवळी रेषा का असते?
उत्तर
उत्तर : प्रवाशांनी सुरक्षित अंतर राखावे म्हणून.
प्रश्न / कृती
4. मेट्रोचा एक फायदा सांगा.
उत्तर
उत्तर : वेळेची बचत होते आणि प्रवास सुखकर होतो.
9
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
9. मायेची पाखर
📘 संक्षिप्त सारांश
लेखक कर्मवीर भाऊराव पाटील यांना भेटण्यासाठी त्यांच्या संस्थेत जातो. सुरुवातीला वसतिगृहातील साधे जेवण नको म्हणून तो जेवले असल्याचे खोटे सांगतो; पण नंतर फार भूक लागल्यावर साधे पिठले-भाकरीही त्याला स्वादिष्ट लागते. रात्री भाऊराव एका थंडीने कुडकुडणाऱ्या मुलाला स्वतःच्या बिछान्यावर घेऊन कांबळी घालून मायेने जवळ घेतात. गरीब व अनाथ मुलांवर त्यांनी आई-वडिलांसारखी माया केली. त्यांनी रयत शिक्षण संस्थेद्वारे शिक्षणाचा मोठा प्रसार केला. हा पाठ माया, सेवा आणि शिक्षणाची तळमळ शिकवतो.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) पाहुण्यांनी अगोदर जेवायचे का नाकारले?
उत्तर
उत्तर : वसतिगृहातील मुलांनी केलेले साधे जेवण कसे असेल या गैरसमजामुळे त्यांनी जेवायचे नाकारले.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) वसतिगृहातील मुलांवर अण्णांची कोणाप्रमाणे माया होती?
उत्तर
उत्तर : आई-वडिलांप्रमाणे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) अण्णा आयुष्यभर कोणाच्या शिक्षणासाठी झटत राहिले?
उत्तर
उत्तर : गोरगरीब मुलामुलींच्या शिक्षणासाठी.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) अण्णांनी कोणत्या शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून शाळा सुरू केल्या?
उत्तर
उत्तर : रयत शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) “आता इथंच मुक्काम करा!” कोण कोणास म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : कर्मवीर भाऊराव पाटील (अण्णा) लेखकाला म्हणाले.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) “जा रे, स्वयंपाकघरात काही शिल्लक असेल ते घेऊन ये बघू!”
उत्तर
उत्तर : अण्णा एका मुलाला म्हणाले.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (इ) “आपणांस उदंड आयुष्य मिळो!”
उत्तर
उत्तर : लेखक अण्णांना म्हणाले.
प्रश्न / कृती
विचार करा – लेखकाने “अण्णा, आपण खरेखुरे या मुलांचे आईबाप आहात” असे का म्हटले?
उत्तर
उत्तर : अण्णांनी वसतिगृहातील मुलांची प्रेमाने काळजी घेतली, थंडीने कुडकुडणाऱ्या मुलाला स्वतःजवळ झोपवले आणि गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी आयुष्य घालवले. म्हणून लेखकाने असे म्हटले.
प्रश्न / कृती
लिहिते होऊ या – तुम्हाला आदर वाटणाऱ्या व्यक्तीविषयी पाच ते सात ओळी लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : मला माझ्या शिक्षकांचा खूप आदर वाटतो. ते आम्हाला प्रेमाने शिकवतात. अभ्यासातील अडचणी शांतपणे समजावतात. चांगल्या सवयी लावतात. सर्व विद्यार्थ्यांशी समानतेने वागतात. आम्हाला मेहनत आणि प्रामाणिकपणाचे महत्त्व सांगतात. त्यामुळे ते माझ्यासाठी आदर्श आहेत.
प्रश्न / कृती
उपक्रम १ : परिसरातील वसतिगृहाला भेट देऊन माहिती घ्या.
उत्तर
नमुना उत्तर : भेटीत वसतिगृहातील निवास, अभ्यासाची व्यवस्था, भोजन, स्वच्छता आणि विद्यार्थ्यांची दिनचर्या यांची माहिती नोंदवावी. भेट नेहमी शिक्षक/पालकांच्या मार्गदर्शनाखाली घ्यावी.
प्रश्न / कृती
उपक्रम २ : कर्मवीर भाऊराव पाटील यांची माहिती लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी गोरगरीब विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी मोठे कार्य केले. रयत शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून अनेक शाळा व महाविद्यालये सुरू करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. विद्यार्थ्यांवर ते मायेने प्रेम करत.
प्रश्न / कृती
उपक्रम ३ : वसतिगृहातील मित्रमैत्रिणींचे अनुभव कुटुंबियांना सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : वसतिगृहात विद्यार्थी नियोजित दिनचर्या पाळतात, एकत्र अभ्यास करतात, एकमेकांना मदत करतात आणि स्वावलंबन शिकतात, अशी माहिती मी कुटुंबियांना सांगेन.
प्रश्न / कृती
विरामचिन्हांचा योग्य वापर करा – “अण्णांचा तो आग्रह”
उत्तर
उत्तर : अण्णांचा तो आग्रह!
प्रश्न / कृती
“मी संस्थेचा परिसर पाहत निघालो”
उत्तर
उत्तर : मी संस्थेचा परिसर पाहत निघालो.
प्रश्न / कृती
“मग मला झोप कशी येणार”
उत्तर
उत्तर : मग मला झोप कशी येणार?
प्रश्न / कृती
“आपणास उदंड आयुष्य मिळो”
उत्तर
उत्तर : आपणास उदंड आयुष्य मिळो!
प्रश्न / कृती
“पिठले भाकरी कांदा तेल एका ताटात घेऊन आला”
उत्तर
उत्तर : पिठले, भाकरी, कांदा, तेल एका ताटात घेऊन आला.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : पाठातील वाक्प्रचारांचा अर्थ लिहा.
उत्तर
उत्तर : पोटात कावळे ओरडणे – खूप भूक लागणे; पोटाशी धरणे – मायेने जवळ घेणे; मायेचा वर्षाव करणे – खूप प्रेम करणे.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “शिक्षणासाठी कार्य करणारे समाजसेवक” माहितीपत्रक.
उत्तर
नमुना उत्तर : कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे चित्र, रयत शिक्षण संस्था, गरीब विद्यार्थ्यांसाठी केलेले कार्य, विद्यार्थ्यांवरील माया आणि “शिक्षण सर्वांसाठी” हा संदेश लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. सर्वजण भाऊराव पाटील यांना काय म्हणत?
उत्तर
उत्तर : अण्णा.
प्रश्न / कृती
2. लेखकाला साधे जेवण कधी रुचकर वाटले?
उत्तर
उत्तर : खूप भूक लागल्यानंतर.
प्रश्न / कृती
3. अण्णांना “कर्मवीर” का म्हटले जाते?
उत्तर
उत्तर : शैक्षणिक क्षेत्रातील त्यांच्या मोठ्या कार्यामुळे.
प्रश्न / कृती
4. पाठातून कोणता मुख्य गुण शिकायला मिळतो?
उत्तर
उत्तर : माया, सेवा आणि शिक्षणासाठी समर्पण.
10
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
10. झुईं झुईं झोका – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत झाडाला बांधलेल्या झोक्यावर झुलण्याचा आनंद, वेग, वर-खाली होणारी हालचाल, आईने झोका देणे आणि भावंडांतील खेळकर मजा व्यक्त केली आहे. झोका हा पारंपरिक खेळ असून बालपणातील आनंदाचे सुंदर चित्र कवितेत दिसते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) झोका कोठे टांगला आहे?
उत्तर
उत्तर : झाडावर.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) झोक्याला वेग आल्यावर काय घडले?
उत्तर
उत्तर : झोका वर-खाली वेगाने जाऊ लागला आणि मुलाच्या पोटात गुईं गुईं होऊ लागले.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) वाकुल्या कोण दाखवत आहे?
उत्तर
उत्तर : झोक्यावरचे मूल ताईला वाकुल्या दाखवत आहे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) झोका कोण देत आहे?
उत्तर
उत्तर : आई.
प्रश्न / कृती
प्र. २. ओळी पूर्ण करा.
उत्तर
उत्तर : “वर खाली वर / झोका आला वेगा, / पोटामधि माझ्या / गुईं गुईं गुंगा.” तसेच “उंच गेला झोका / दादा झाला ठेंगा, / ताईला वाकुल्या / डिंग डिंग डिंगा.”
प्रश्न / कृती
विचार करा – झोक्यावर बसल्यानंतरचा अनुभव सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : झोका वर जाताना खूप आनंद होतो. थंड वारा चेहऱ्यावर लागतो. खाली येताना पोटात गुदगुल्या झाल्यासारखे वाटते. मात्र झोका सुरक्षितपणे आणि मोठ्यांच्या देखरेखीखाली झुलावा.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्द तयार करा : झाड–झाडावर या धर्तीवर उंच, झोका, पाट, फळा, खुर्ची, टेबल.
उत्तर
उत्तर : उंचावर, झोक्यावर, पाटावर, फळ्यावर, खुर्चीवर, टेबलावर.
प्रश्न / कृती
उलटसुलट क्रमाने वाचले तरी सारखे दिसणारे शब्द वाचा.
उत्तर
उत्तर : डालडा, कडक, नमन, नयन, सरस.
प्रश्न / कृती
योग्य अक्षरावर अनुस्वार द्या.
उत्तर
उत्तर : टांगा, रांगा, गुंगा, डिंगा, उंच, ठेंगा, रंगा, सांगा.
प्रश्न / कृती
चित्रावरून गोष्ट पूर्ण करा – हरभऱ्यांची पिशवी…
उत्तर
नमुना उत्तर : शीर्षक : “एकमेकांना मदत”. पिशवी एकमेकांना देताना अचानक तिचा तळ फाटला आणि हरभरे रस्त्यावर सांडले. दोघेही घाबरले; पण त्यांनी लगेच हरभरे गोळा केले. जवळच्या दुकानदाराने दुसरी पिशवी दिली. दोघांनी ती एकत्र उचलली आणि सुरक्षितपणे घरी नेली. त्यांना सहकार्याचे महत्त्व समजले.
प्रश्न / कृती
उपक्रम : झोक्यावर आधारित गाणी किंवा कविता शोधा व वाचा.
उत्तर
नमुना उत्तर : ग्रंथालयातील बालकवितांच्या पुस्तकांतून झोका/पावसाळा/खेळ यांवरील कविता निवडून शीर्षक व कवीचे नाव वहीत लिहा.
प्रश्न / कृती
चित्रे पाहून – तुम्ही कोणत्या झोक्यांवर बसला आहात?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी उद्यानातील साध्या झोक्यावर आणि टायरच्या झोक्यावर बसलो आहे. (विद्यार्थ्याने स्वतःचा अनुभव लिहावा.)
प्रश्न / कृती
कोणत्या झोक्यावर बसायला आवडेल? का?
उत्तर
नमुना उत्तर : मला सुरक्षित उद्यानातील झोक्यावर बसायला आवडेल, कारण तो मजबूत असतो आणि मोकळ्या हवेत झुलण्याचा आनंद मिळतो.
प्रश्न / कृती
बागेची वेळ कोणती आहे?
उत्तर
उत्तर : चित्रातील सूचनेनुसार सकाळी ६ ते ९ आणि सायंकाळी ५ ते ८.
प्रश्न / कृती
तुम्ही कोणत्या वेळी बागेत जाता?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी सायंकाळी सुमारे ६ वाजता बागेत जातो. (वैयक्तिक उत्तर.)
प्रश्न / कृती
“स्वच्छता राखा” असे का सांगितले असेल?
उत्तर
उत्तर : बाग स्वच्छ, आरोग्यदायी आणि सर्वांसाठी सुंदर राहावी म्हणून.
प्रश्न / कृती
बागेविषयी एक सूचना तयार करा.
उत्तर
उत्तर : “कचरा कचरापेटीतच टाका.”
प्रश्न / कृती
सूचना कोठे वापरतात? – शांतता राखा.
उत्तर
उत्तर : रुग्णालय किंवा ग्रंथालय.
प्रश्न / कृती
सर्वांनी रांगेत यावे.
उत्तर
उत्तर : तिकीट खिडकी, प्रवेशद्वार किंवा सार्वजनिक सेवा ठिकाणी.
प्रश्न / कृती
चपला बाहेर काढाव्यात.
उत्तर
उत्तर : मंदिर/प्रार्थनास्थळ किंवा ज्या ठिकाणी अशी सूचना असेल तेथे.
प्रश्न / कृती
पाणी जपून वापरा.
उत्तर
उत्तर : शाळा, सार्वजनिक नळ, उद्यान किंवा स्वच्छतागृहाजवळ.
प्रश्न / कृती
गड-किल्ल्यांची स्वच्छता राखा.
उत्तर
उत्तर : गड-किल्ल्यांवर.
प्रश्न / कृती
प्रवाशांनी आपल्या वस्तूंची काळजी घ्यावी.
उत्तर
उत्तर : बसस्थानक, रेल्वे स्थानक किंवा इतर प्रवासाच्या ठिकाणी.
प्रश्न / कृती
पेशंटला भेटण्यासाठी दिलेल्या वेळेतच यावे.
उत्तर
उत्तर : रुग्णालयात.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : सार्वजनिक ठिकाणासाठी तीन सूचना तयार करा.
उत्तर
उत्तर : “फुले तोडू नका.” “झाडांवर नावे लिहू नका.” “स्वच्छता राखा.”
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “सार्वजनिक सूचना फलक” तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शाळा, बाग, रुग्णालय, बसस्थानक आणि किल्ला यांसाठी प्रत्येकी दोन सूचना आकर्षक फलकावर लिहा. योग्य विरामचिन्हे आणि शुद्धलेखन वापरा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. झोका हा कोणत्या प्रकारचा खेळ आहे?
उत्तर
उत्तर : पारंपरिक मनोरंजनाचा खेळ.
प्रश्न / कृती
2. अनुस्वाराचे चिन्ह कोणते?
उत्तर
उत्तर : ं
प्रश्न / कृती
3. सार्वजनिक सूचना का आवश्यक असतात?
उत्तर
उत्तर : शिस्त, सुरक्षितता आणि स्वच्छता राखण्यासाठी.
11
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
11. ऐकावे कोणाचे?
📘 संक्षिप्त सारांश
सदू माल विकण्यासाठी घोडा आणि गाढव यांच्या पाठीवर ओझे ठेवून गावोगावी जातो. वाटेत गाढव थकते आणि घोड्याला थोडे ओझे घ्यायला सांगते; पण घोडा मदत करत नाही. गाढव अधिक थकल्यावर सदू त्याचे सर्व ओझे घोड्याच्या पाठीवर ठेवतो. वेळेवर मदत केली असती तर घोड्याला नंतर जास्त ओझे उचलावे लागले नसते. कथा सहकार्य, संवेदनशीलता आणि दुसऱ्याचे म्हणणे वेळेवर ऐकण्याचा बोध देते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) सदू गावोगावी का जात असे?
उत्तर
उत्तर : माल विकण्यासाठी.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) सदू प्राण्यांचा उपयोग कशासाठी करायचा?
उत्तर
उत्तर : मालाचे ओझे वाहून नेण्यासाठी.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) घोड्याने गाढवाकडे दुर्लक्ष का केले?
उत्तर
उत्तर : त्याला गाढवाचे ओझे घ्यायचे नव्हते; स्वार्थामुळे त्याने मदत केली नाही.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) सदूने गाढवाच्या पाठीवरील ओझे घोड्याच्या पाठीवर का ठेवले?
उत्तर
उत्तर : गाढव खूप दमले होते आणि पुढे चालू शकत नव्हते म्हणून.
प्रश्न / कृती
विचार करा – पुढे काय झाले असेल?
उत्तर
नमुना उत्तर : घोड्याला जास्त ओझ्यामुळे खूप दमायला झाले. त्याला गाढवाचे म्हणणे आधी ऐकायला हवे होते हे समजले. त्याने गाढवाची माफी मागितली आणि पुढे मदत करण्याचे ठरवले.
प्रश्न / कृती
पाठातील जोडाक्षरे वाचा व लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : रस्त्यात, ठेच, दुर्लक्ष, धडपडत, म्हटले, ओझे. (पाठातील इतर जोडाक्षरयुक्त शब्दही लिहिता येतील.)
प्रश्न / कृती
शेतीकामासाठी प्राण्यांचा उपयोग कसा होतो? चार-पाच ओळी लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : पूर्वी आणि काही ठिकाणी आजही बैलांचा उपयोग नांगरणी, गाडी ओढणे आणि माल वाहून नेण्यासाठी केला जातो. घोडा किंवा गाढवाचा उपयोगही काही भागात वाहतुकीसाठी होतो. प्राण्यांशी प्रेमाने वागावे, त्यांच्यावर जास्त ओझे टाकू नये आणि त्यांना अन्न-पाणी व विश्रांती द्यावी.
प्रश्न / कृती
पाठातील चित्रांचे निरीक्षण करून स्वतःची गोष्ट तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शीर्षक : “मदतीचे फळ”. दोन मित्र प्रवासाला निघाले. एकाची पिशवी जड झाली. दुसऱ्याने थोडे सामान घेतले. दोघेही आरामात गंतव्यस्थानी पोहोचले. त्यांनी सहकार्यामुळे काम सोपे होते हे अनुभवले.
प्रश्न / कृती
“सारे हसू या” विनोदाचा आशय सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : विनू लहान बहिणीला लाडू कसा खायचा ते दाखवत असल्याच्या बहाण्याने तिचा लाडू स्वतः खातो; म्हणून हा प्रसंग विनोदी आहे.
प्रश्न / कृती
चित्रांच्या आधारे गोष्ट तयार करून शीर्षक द्या.
उत्तर
नमुना उत्तर : चित्रांनुसार पात्रे, घटना आणि शेवट क्रमाने लिहावा. योग्य शीर्षक द्यावे. कथेतून सहकार्य, हुशारी किंवा योग्य निर्णय यापैकी मिळणारा बोध स्पष्ट करावा.
प्रश्न / कृती
कथेच्या शेवटी कोल्ह्याच्या मनात कोणते विचार आले असतील?
उत्तर
नमुना उत्तर : माझी युक्ती चुकीची ठरली; दुसऱ्याला फसवण्यापेक्षा प्रामाणिकपणे वागायला हवे, असा विचार त्याच्या मनात आला असेल.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “मदत केल्याने काम हलके होते” यावर तीन वाक्ये.
उत्तर
नमुना उत्तर : एकमेकांना मदत केल्याने मोठे कामही सोपे होते. सहकार्यामुळे वेळ आणि श्रम वाचतात. मदतीची वृत्ती मैत्री वाढवते.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : प्राण्यांची काळजी – माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : काम करणाऱ्या प्राण्यांना स्वच्छ पाणी, योग्य अन्न, विश्रांती आणि सुरक्षित जागा देणे आवश्यक आहे. त्यांच्यावर क्षमतेपेक्षा जास्त ओझे टाकू नये आणि त्यांच्याशी क्रूरपणे वागू नये.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. सदूकडे कोणते दोन प्राणी होते?
उत्तर
उत्तर : एक गाढव आणि एक घोडा.
प्रश्न / कृती
2. गाढवाने घोड्याकडे कोणती मदत मागितली?
उत्तर
उत्तर : पाठीवरील थोडे ओझे घेण्याची.
प्रश्न / कृती
3. कथेतून कोणता बोध मिळतो?
उत्तर
उत्तर : वेळेवर मदत करावी आणि दुसऱ्याचे योग्य म्हणणे ऐकावे.
12
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
12. आमचा शब्दकोश
📘 संक्षिप्त सारांश
हा पाठ शब्दकोश, वर्णानुक्रम आणि शब्दसंपत्ती वाढवण्यावर आधारित आहे. वेगवेगळ्या अक्षरांपासून सुरू होणारे शब्द शोधून ते वर्णानुक्रमाने लावणे, शब्दांचा वाक्यात वापर करणे, नाम-सर्वनाम शोधणे, घोषवाक्ये वाचणे आणि निमंत्रणपत्रिकेची रचना समजून घेणे या महत्त्वाच्या भाषिक कृती यात आहेत.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) वर्णानुक्रमाने मांडणी करा : तीर, ताई, तगर, तंबू, तिखट.
उत्तर
उत्तर : तगर, तंबू, ताई, तिखट, तीर.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) वाघ, वरुण, वीज, विमल, वैरण.
उत्तर
उत्तर : वरुण, वाघ, विमल, वीज, वैरण.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) करवत, कापूस, कोपरा, कुमार, किराणा.
उत्तर
उत्तर : करवत, कापूस, किराणा, कुमार, कोपरा.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) हुशार, हित, हजेरी, हात, हेतू.
उत्तर
उत्तर : हजेरी, हात, हित, हुशार, हेतू.
प्रश्न / कृती
प्र. २. “न” च्या चौदाखडीने सुरू होणारे शब्द शोधून वर्णक्रमाने मांडा.
उत्तर
नमुना उत्तर : नदी, नांगर, निळा, नीट, नुसता, नूतन, नेहमी, नैसर्गिक, नोट, नौका. पाठ्यपुस्तकातील उपलब्ध शब्दांनुसार यादी बदलू शकते.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. “कप” शब्द घेऊन वाक्य तयार करा.
उत्तर
उत्तर : मी कपात दूध घेतले.
प्रश्न / कृती
कान
उत्तर
उत्तर : आपण कानांनी आवाज ऐकतो.
प्रश्न / कृती
किल्ला
उत्तर
उत्तर : आम्ही सुट्टीत किल्ला पाहायला गेलो.
प्रश्न / कृती
कीड
उत्तर
उत्तर : पिकांवर कीड लागू नये म्हणून शेतकरी काळजी घेतो.
प्रश्न / कृती
कुत्रा
उत्तर
उत्तर : कुत्रा घराची राखण करतो.
प्रश्न / कृती
कूट
उत्तर
उत्तर : कोडे सोडवताना कूट संकेत समजून घ्यावा लागतो.
प्रश्न / कृती
केस
उत्तर
उत्तर : तिने केस नीट विंचरले.
प्रश्न / कृती
कैरी
उत्तर
उत्तर : उन्हाळ्यात आंबट कैरी मिळते.
प्रश्न / कृती
कोट
उत्तर
उत्तर : थंडीत आजोबा कोट घालतात.
प्रश्न / कृती
कौल
उत्तर
उत्तर : जुन्या घराच्या छपरावर लाल कौल आहेत.
प्रश्न / कृती
कंद
उत्तर
उत्तर : बटाटा हा जमिनीखाली वाढणारा कंद आहे.
प्रश्न / कृती
प्र. ४. तक्ता पूर्ण करा – थ, ध, भ, फ अक्षरांपासून शब्द.
उत्तर
नमुना उत्तर : थ – थवा, थंडी, थर, थेंब, थाळी; ध – धाक, धरण, धडा, धनुष्य, धूर; भ – भीती, भाकर, भाजी, भात, भुंगा; फ – फिरकी, फुगा, फूल, फळ, फणस.
प्रश्न / कृती
“नाताळ” उताऱ्यातील नामे लिहा.
उत्तर
उत्तर : नाताळ, सण, जॉन, मित्र, मॉल, डिसेंबर, समीर, पीटर, विनय, मेट्रो, तपासणी, दिवे, जिना, मजला, केक, दुकान, अनुभव, आनंद इत्यादी.
प्रश्न / कृती
उताऱ्यातील सर्वनामे शोधा.
उत्तर
उत्तर : सगळे, त्यांना, त्यांचे/त्यांचा (उताऱ्यातील वापरानुसार).
प्रश्न / कृती
उताऱ्यातील “प” अक्षराने सुरू होणारे शब्द लिहा.
उत्तर
उत्तर : पीटर, पहिल्या.
प्रश्न / कृती
उताऱ्यात “ल” अक्षराने शेवट होणारे शब्द लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : मॉल हा स्पष्ट उदाहरण आहे. उताऱ्यातील इतर शब्द मजकुरानुसार शोधून लिहावेत.
प्रश्न / कृती
घोषवाक्ये वाचा व लिहा.
उत्तर
उत्तर : “स्वच्छ शाळा, सुंदर शाळा.” “झाडे लावा, झाडे जगवा.” “पाणी वाचवा, जीवन वाचवा.”
प्रश्न / कृती
उपक्रम : वर्तमानपत्रातून “म” व “ग” अक्षरांचे शब्द शोधून वर्णानुक्रमे लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : म – मका, मगर, मजूर, माती, मित्र; ग – गवत, गाय, गिरणी, गुलाब, गोष्ट. प्रत्यक्ष वर्तमानपत्रातील शब्द वापरावेत.
प्रश्न / कृती
निमंत्रणपत्रिकेत कोणकोणती माहिती असते?
उत्तर
उत्तर : कार्यक्रमाचे नाव, दिनांक, वेळ, स्थळ, कार्यक्रमाचा उद्देश/माहिती आणि आयोजक/निमंत्रकाचे नाव.
प्रश्न / कृती
नमुना निमंत्रणपत्रिकेतील कार्यक्रम कोणता आहे?
उत्तर
उत्तर : विद्यार्थ्यांनी तयार केलेल्या कलावस्तू तसेच शाळेच्या बागेतील भाज्या व फळांचे प्रदर्शन.
प्रश्न / कृती
प्रदर्शनाची तारीख व वेळ काय आहे?
उत्तर
उत्तर : दिनांक १४ नोव्हेंबर; सकाळी ८ ते ११.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : स्वतःचा छोटा शब्दकोश तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : प्रत्येक अक्षरासाठी ५ शब्द निवडा. शब्द वर्णानुक्रमाने लिहा. समोर सोपा अर्थ आणि एक वाक्य लिहा. दर आठवड्याला १० नवे शब्द जोडा.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : शाळेतील “आनंददायी शनिवार” कार्यक्रमाची निमंत्रणपत्रिका तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शीर्षक : “सस्नेह निमंत्रण”. कार्यक्रम : विद्यार्थी कला व पुस्तक प्रदर्शन. दिनांक : ____. वेळ : ____. स्थळ : शाळेचे सभागृह. मजकूर : सर्व पालकांनी भेट देऊन विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांचे कौतुक करावे. – मुख्याध्यापक व विद्यार्थी.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. वर्णानुक्रम म्हणजे काय?
उत्तर
उत्तर : अक्षरांच्या ठरलेल्या क्रमाने शब्दांची मांडणी करणे.
प्रश्न / कृती
2. शब्दकोशाचा उपयोग काय?
उत्तर
उत्तर : शब्दांचे अर्थ, शुद्धलेखन आणि योग्य वापर समजण्यासाठी.
प्रश्न / कृती
3. घोषवाक्य कसे असावे?
उत्तर
उत्तर : लहान, स्पष्ट, प्रभावी आणि अर्थपूर्ण.
प्रश्न / कृती
4. निमंत्रणपत्रिकेत दिनांक व स्थळ का आवश्यक असते?
उत्तर
उत्तर : कार्यक्रम कधी आणि कुठे आहे हे वाचकाला स्पष्ट कळावे म्हणून.
12A
🖼️ चित्रवर्णन • इयत्ता ४ थी
12A. आपले सण-उत्सव – चित्रवर्णन
📘 संक्षिप्त सारांश
या चित्रवर्णनात विविध सण-उत्सवांमधून भारतातील सांस्कृतिक विविधता आणि आनंदी सहजीवन दिसते. चित्रांत राष्ट्रीय सणाचे ध्वजारोहण, गुढीपाडवा, ईद आणि नाताळ यांसारखे प्रसंग दिसतात. प्रत्येक सण प्रेम, आनंद, एकोपा आणि परस्पर आदर वाढवतो.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १. चित्रांतील सणांविषयी माहिती सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : ध्वजारोहण – राष्ट्रीय सणांच्या दिवशी शाळेत राष्ट्रध्वज फडकावून देशभक्तीपर कार्यक्रम होतात. गुढीपाडवा – घरासमोर गुढी उभारून नवीन वर्षाचे स्वागत केले जाते. ईद – प्रार्थना, शुभेच्छा आणि गोड पदार्थ वाटून सण साजरा केला जातो. नाताळ – ख्रिसमस ट्री सजवणे, शुभेच्छा देणे आणि आनंद वाटणे असे कार्यक्रम होतात.
प्रश्न / कृती
प्र. २. तुमच्या घरी/गावात कोणते सण-उत्सव साजरे होतात? ते कसे साजरे होतात?
उत्तर
नमुना उत्तर : आमच्या परिसरात दिवाळी, गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, ईद, नाताळ आणि राष्ट्रीय सण साजरे होतात. लोक घर स्वच्छ करतात, सजावट करतात, शुभेच्छा देतात, विशेष पदार्थ करतात आणि एकमेकांच्या आनंदात सहभागी होतात.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : मित्रासाठी सणाचे शुभेच्छापत्र तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : प्रिय मित्रा/मैत्रिणी, तुला आणि तुझ्या कुटुंबाला सणाच्या हार्दिक शुभेच्छा! हा सण तुमच्या जीवनात आनंद, आरोग्य आणि मैत्री घेऊन येवो. – तुझा/तुझी मित्र/मैत्रीण ____
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “भारत – सणांची विविधता” कोलाज.
उत्तर
नमुना उत्तर : चार ते सहा सणांची चित्रे/रेखाचित्रे लावा. प्रत्येक सणाचे नाव, एक खास परंपरा आणि त्यातून मिळणारे मूल्य – आनंद, एकोपा, कृतज्ञता, देशप्रेम, परस्पर आदर – लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. सण-उत्सवांचा समाजाला काय फायदा होतो?
उत्तर
उत्तर : लोक एकत्र येतात, आनंद वाटतात आणि परस्पर आदर व एकोपा वाढतो.
प्रश्न / कृती
2. राष्ट्रीय सणांच्या वेळी कोणता महत्त्वाचा कार्यक्रम होतो?
उत्तर
उत्तर : ध्वजारोहण आणि देशभक्तीपर कार्यक्रम.
प्रश्न / कृती
3. इतर धर्मांच्या सणांचा आदर का करावा?
उत्तर
उत्तर : आपला समाज विविधतेने नटलेला आहे; परस्पर आदराने बंधुभाव आणि एकता वाढते.
13
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
13. मी पणती – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत मातीची छोटी पणती स्वतःचे महत्त्व सांगते. ती तेलाने पेटून अंधार दूर करते, भक्तीचा प्रकाश देते, दुःखी व गरीबांना आनंद देण्याची भावना व्यक्त करते आणि वैराऐवजी प्रेम, चैनऐवजी काम व शांततेचा संदेश देते. लहान असले तरी आपण चांगल्या कार्याने जग उजळवू शकतो हा कवितेचा आशय आहे.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) पणती कशाची बनली आहे?
उत्तर
उत्तर : मातीची.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) शांततेची पूजक कोण आहे?
उत्तर
उत्तर : पणती.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) पणतीपासून आपल्याला काय शिकायला मिळते?
उत्तर
उत्तर : अंधार दूर करून प्रकाश देणे, इतरांना आनंद देणे, प्रेम करणे, काम करणे आणि शांततेचा मार्ग स्वीकारणे शिकायला मिळते.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) “मी अंधार दूर करून प्रकाश देते. गरीब आणि दुःखी लोकांनाही आनंद देते.” या अर्थाच्या ओळी लिहा.
उत्तर
उत्तर : “अंधारा उजळीन मी / दीनांना रिझवीन मी / उधळीन मी तेज नवे…”
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) “भांडण नको प्रेम हवे. आळस नको काम हवे. माझे ऐका मी शांततेची उपासक आहे.” या अर्थाच्या ओळी लिहा.
उत्तर
उत्तर : “वैर नको, प्रेम हवे / चैन नको, काम हवे / ऐकुनी घ्या, गुज माझे / पूजक मी शांतिची.”
प्रश्न / कृती
विचार करा – रात्री अचानक विजेचे दिवे गेल्यास काय कराल?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी शांत राहीन आणि घरातील मोठ्या व्यक्तीला सांगेन. सुरक्षित टॉर्च किंवा बॅटरीचा दिवा वापरेन. पणती/मेणबत्ती वापरायची असल्यास ती फक्त मोठ्यांच्या देखरेखीखाली आणि ज्वलनशील वस्तूंपासून दूर ठेवावी.
प्रश्न / कृती
पणतीप्रमाणे तुम्ही कोणाकोणाची मदत कराल?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी लहान भावंडांना अभ्यासात मदत करेन, वृद्धांना आवश्यक कामात मदत करेन, मित्राला अडचणीत साथ देईन आणि गरजू व्यक्तींशी संवेदनशीलतेने वागेन.
प्रश्न / कृती
समानार्थी शब्द : इवलीशी, दीन, सकल, गुज.
उत्तर
उत्तर : इवलीशी–लहानशी/छोटीशी; दीन–गरीब; सकल–सर्व; गुज–गुपित/मनातील गोष्ट.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्दांचे अर्थ : रिझवणे, तेज, दीन, इवलीशी.
उत्तर
उत्तर : रिझवणे–आनंद देणे; तेज–झगमगीत प्रकाश; दीन–गरीब; इवलीशी–लहानशी/छोटीशी.
प्रश्न / कृती
विरुद्धार्थी शब्द : अंधार, वैर, छोटी, शांत.
उत्तर
उत्तर : अंधार–प्रकाश; वैर–मैत्री/प्रेम; छोटी–मोठी; शांत–अशांत.
प्रश्न / कृती
कवितेच्या ओळी पूर्ण करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : पाठ्यपुस्तकातील कवितेकडे पाहून रिकाम्या जागा अचूक भरा. महत्त्वाच्या शब्दजोडी : “इवलीशी साधीशी – मी पणती मातीची”, “घालुनिया तेल जरा – पेटवुनी हाती धरा”, “वैर नको, प्रेम हवे – चैन नको, काम हवे”.
प्रश्न / कृती
पणती व विजेचा दिवा यांचा संवाद पूर्ण करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : विजेचा दिवा : तू लहान असलीस तरी उपयोगी आहेस. / पणती : प्रत्येकाचा उपयोग वेगळा असतो. / विजेचा दिवा : हो, अंधार दूर करणे हे आपले समान काम. / पणती : आणि प्रकाशाबरोबर प्रेम व शांततेचाही संदेश देऊया!
प्रश्न / कृती
उपक्रम : मातीपासून पणत्या तयार करा आणि अनुभव गोष्टरूपात लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शिक्षकांच्या/पालकांच्या मार्गदर्शनाखाली मी माती मळून छोटी पणती बनवली. तिच्या कडा नीट आकारल्या आणि वाळवली. सजावट केल्यानंतर ती सुंदर दिसू लागली. मातीपासून वस्तू तयार करताना संयम आणि कौशल्याची गरज असते हे मला समजले.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “मी कोणाचा अंधार दूर करू शकतो?” यावर तीन वाक्ये.
उत्तर
नमुना उत्तर : अडचणीत असलेल्या मित्राला समजावून मी त्याची चिंता कमी करू शकतो. अभ्यासात मागे असलेल्या मित्राला शिकवू शकतो. दुःखी व्यक्तीशी प्रेमाने बोलून तिला आधार देऊ शकतो.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “प्रेम आणि शांततेचा प्रकाश” पोस्टर.
उत्तर
नमुना उत्तर : मध्यभागी पणतीचे चित्र काढा. तिच्या भोवती प्रेम, मैत्री, काम, सेवा, शांतता, मदत हे शब्द लिहा. “छोटा प्रकाशही मोठा अंधार दूर करू शकतो” असा संदेश लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. पणतीला काय घातल्यावर ती पेटते?
उत्तर
उत्तर : तेल आणि वात वापरून पणती पेटवली जाते.
प्रश्न / कृती
2. कवितेत वैराऐवजी काय हवे आहे?
उत्तर
उत्तर : प्रेम.
प्रश्न / कृती
3. चैनऐवजी काय हवे आहे?
उत्तर
उत्तर : काम.
प्रश्न / कृती
4. पणती कोणत्या मूल्याचे प्रतीक आहे?
उत्तर
उत्तर : प्रकाश, प्रेम, सेवा आणि शांततेचे.
14
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
14. चतुर बिरबल
📘 संक्षिप्त सारांश
शिवराम आपली “हरिणी” नावाची गाय बाजारात घेऊन जात असताना शंकर ती बळजबरीने आपल्या ताब्यात घेतो. शिवराम अकबर बादशहाकडे तक्रार करतो. प्रकरण बिरबलाकडे येते. बिरबल दोघांना दूर जाऊन गायीला हाक मारायला सांगतो. गाय शिवरामकडे जाते आणि त्याच्या मागे चालते. बिरबलाच्या चातुर्यामुळे खरा मालक ओळखला जातो आणि शंकरचा खोटेपणा उघड होतो. कथा बुद्धिमत्ता, न्याय आणि सत्य यांचा संदेश देते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
पाठातील पात्रांची नावे सांगा.
उत्तर
उत्तर : शिवराम, शंकर, अकबर बादशहा, बिरबल आणि शिपाई.
प्रश्न / कृती
बिरबलाच्या जागी तुम्ही असता तर काय केले असते?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी दोघांकडून गायीच्या सवयी, नाव, खाण्याची आवड याबद्दल वेगवेगळे प्रश्न विचारले असते आणि गाय कोणाला ओळखते हे पाहण्यासाठी सुरक्षित चाचणी केली असती.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) शिवराम गाय घेऊन कोठे गेला?
उत्तर
उत्तर : बाजारात.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) बादशहाने तक्रारीचे प्रकरण कोणाकडे सोपवले?
उत्तर
उत्तर : बिरबलाकडे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) शिवरामच्या गाईचे नाव लिहा.
उत्तर
उत्तर : हरिणी.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) गाईचा खोटा मालक कोण निघाला?
उत्तर
उत्तर : शंकर.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) गाय घेऊन बाजारात निघालेला कोण?
उत्तर
उत्तर : शिवराम.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) दांडगाईने दुसऱ्याची गाय आपल्या ताब्यात घेणारा कोण?
उत्तर
उत्तर : शंकर.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (इ) हकिकत ऐकून घेणारा कोण?
उत्तर
उत्तर : बिरबल.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (ई) गाईचा खरा मालक कोण?
उत्तर
उत्तर : शिवराम.
प्रश्न / कृती
प्र. ३ (अ) शिवरामने बादशहाकडे तक्रार नेली, कारण…
उत्तर
उत्तर : शंकरने त्याची गाय बळजबरीने ताब्यात घेतली होती.
प्रश्न / कृती
प्र. ३ (आ) शिवराम राजधानीत आला, कारण…
उत्तर
उत्तर : आपल्या गायीबाबत न्याय मिळवण्यासाठी बादशहाकडे तक्रार करायची होती.
प्रश्न / कृती
प्र. ३ (इ) बिरबलने शिवराम व शंकरला गायीला हाक मारण्यास सांगितले, कारण…
उत्तर
उत्तर : गाय आपल्या खऱ्या मालकाला ओळखते का हे पाहून खरा मालक ठरवायचा होता.
प्रश्न / कृती
विचार करा – प्राणी-पक्ष्यांच्या आवाजांची नावे सांगा.
उत्तर
उत्तर : गाय–हंबरणे; घोडा–खिंकाळणे; कुत्रा–भुंकणे; कोंबडा–आरवणे; चिमणी–चिवचिवाट; मोर–केकारव; वाघ/सिंह–डरकाळी.
प्रश्न / कृती
“मागोमाग” प्रमाणे शब्द शोधा.
उत्तर
उत्तर : हळूहळू, लवकरलवकर, गावोगावी, घराघरांत, जागोजागी.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्द : कपट, दांडगाई, दरडावणे.
उत्तर
उत्तर : कपट–वाईट/फसवणुकीचा विचार; दांडगाई–जबरदस्ती; दरडावणे–दटावून बोलणे.
प्रश्न / कृती
विरुद्धार्थी शब्द : जवळ, वाकडा, खोटा, उजवा.
उत्तर
उत्तर : जवळ–दूर; वाकडा–सरळ; खोटा–खरा; उजवा–डावा.
प्रश्न / कृती
अक्षरगटांचा योग्य क्रम लावून शब्द तयार करा : (अ) बि + र + ब + ल (आ) रा + ज + धा + नी (इ) मा + गो + मा + ग (ई) बा + जा + र (उ) शि + व + रा + म.
उत्तर
उत्तर : बिरबल, राजधानी, मागोमाग, बाजार, शिवराम.
प्रश्न / कृती
“बाजार” शब्द वापरून वाक्य.
उत्तर
उत्तर : आई भाजी आणण्यासाठी बाजारात गेली.
प्रश्न / कृती
“तक्रार” शब्द वापरून वाक्य.
उत्तर
उत्तर : विद्यार्थ्याने आपली अडचण शिक्षकांकडे तक्रारीच्या स्वरूपात सांगितली.
प्रश्न / कृती
चौकटीतील शब्दांचा वापर करून उतारा तयार करा – अंगण, उधार/उजाड, आकाश, चांदण्या, रात्र, चमचम, ढग, चंद्र.
उत्तर
नमुना उत्तर : रात्र झाली होती. आकाश स्वच्छ होते. चंद्राभोवती चमचमणाऱ्या चांदण्या दिसत होत्या. काही ढग हळूहळू सरकत होते. घराच्या अंगणात बसून आम्ही सुंदर आकाश पाहत होतो.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : पाठातील प्रसंगाचे वर्गात सादरीकरण करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शिवराम, शंकर, अकबर, बिरबल आणि शिपाई अशी पात्रे वाटून संवादाचा सराव करा. गाय प्रत्यक्ष आणू नये; तिचे चित्र/प्रतीक वापरा. सत्य आणि न्यायाचा संदेश शेवटी सांगा.
प्रश्न / कृती
उपक्रम : बिरबल/तेनालीराम यांच्या चातुर्यकथा वाचा व सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : ग्रंथालयातून वयोगटाला योग्य कथा निवडा. शीर्षक, प्रमुख पात्र, समस्या, चतुर उपाय आणि बोध असे पाच मुद्दे वहीत लिहा.
प्रश्न / कृती
अपूर्ण गोष्ट – अंजलीला रस्त्याच्या कडेला पिशवी दिसली. पुढे काय?
उत्तर
नमुना उत्तर : अंजलीने पिशवीला हात लावला नाही. तिने सर्व मित्रांना दूर थांबायला सांगितले आणि जवळच्या जबाबदार प्रौढ व्यक्ती/सुरक्षा कर्मचाऱ्याला माहिती दिली. मोठ्यांनी योग्य तपासणी केली. अनोळखी वस्तूला हात लावू नये हा सुरक्षिततेचा नियम सर्वांना समजला.
प्रश्न / कृती
सूचना तक्ता – शाळा / वर्ग / मैदान.
उत्तर
उत्तर : शाळा/परिसर – शाळेचा परिसर स्वच्छ ठेवा; परिसरातील झाडांची काळजी घ्या. वर्ग – वर्गात शांतता राखा; वर्ग स्वच्छ ठेवा. मैदान – मैदानात सुरक्षितपणे खेळा; खेळाच्या साहित्याची काळजी घ्या.
प्रश्न / कृती
विरामचिन्हे वापरून लिहा : आम्हांला पिवळ्या रंगाचा रुमाल सापडला
उत्तर
उत्तर : आम्हांला पिवळ्या रंगाचा रुमाल सापडला.
प्रश्न / कृती
मामाने मला आंबा पेरू फणस खायला दिले
उत्तर
उत्तर : मामाने मला आंबा, पेरू, फणस खायला दिले.
प्रश्न / कृती
किती सुंदर सकाळ आहे ही
उत्तर
उत्तर : किती सुंदर सकाळ आहे ही!
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : न्यायी व्यक्तीचे तीन गुण लिहा.
उत्तर
उत्तर : सत्य तपासणे, दोन्ही बाजू शांतपणे ऐकणे आणि पक्षपात न करता योग्य निर्णय देणे.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “चातुर्यकथांचा छोटा संग्रह”.
उत्तर
नमुना उत्तर : तीन लघुकथांची शीर्षके लिहा. प्रत्येक कथेसाठी पात्र, समस्या, हुशार उपाय आणि बोध असे चार मुद्दे तयार करा. संपूर्ण कॉपी करण्याऐवजी स्वतःच्या शब्दांत संक्षेप लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. बिरबलाने गाय कोणाची हे कसे ओळखले?
उत्तर
उत्तर : गायीच्या वर्तनातून; ती शिवरामकडे आली आणि त्याच्या मागे चालली.
प्रश्न / कृती
2. शंकरने शेवटी काय केले?
उत्तर
उत्तर : आपला गुन्हा कबूल केला.
प्रश्न / कृती
3. कथेत कोणते मूल्य महत्त्वाचे आहे?
उत्तर
उत्तर : सत्य, न्याय आणि बुद्धिमत्ता.
14A
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
14A. अशी ही मुले
📘 संक्षिप्त सारांश
या वाचनात चार मुलांच्या चांगल्या आणि सुधारण्याजोग्या सवयी दाखवल्या आहेत. विनय लवकर उठतो व तयार होतो, पण जेवताना टंगळमंगळ करतो. रोशनचे अक्षर सुंदर आहे, पण तो पसारा करतो. पल्लवी छान गाते, पण इच्छा नसताना गाणे सांगितल्यास मुद्दाम चुकीच्या आवाजात गाते. आयेशा वाचन व चित्रकलेची आवड जोपासते, पण एकाच जागी शांत बसण्याचा कंटाळा करते. प्रत्येकात गुण असतात; तसेच सुधारण्याच्या सवयीही असतात, हे या कृतीतून समजते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
विनयला तुम्ही काय सांगाल?
उत्तर
नमुना उत्तर : तू लवकर उठतोस ही खूप चांगली सवय आहे. शरीर निरोगी राहण्यासाठी वेळेवर आणि नीट जेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. जेवताना टंगळमंगळ करू नकोस.
प्रश्न / कृती
रोशनला तुम्ही काय सांगाल?
उत्तर
नमुना उत्तर : तुझे अक्षर सुंदर आहे; ही चांगली गोष्ट आहे. पण दप्तर, कपाट आणि अभ्यासाची जागा नीट ठेवण्याची सवय लाव. वस्तू वापरल्यानंतर जागेवर ठेव.
प्रश्न / कृती
पल्लवीला तुम्ही काय सांगाल?
उत्तर
नमुना उत्तर : तुला गाणे म्हणायची इच्छा नसेल तर नम्रपणे सांग. मुद्दाम वेगळ्या आवाजात गाऊन दुसऱ्यांची फजिती करणे योग्य नाही.
प्रश्न / कृती
आयेशाला तुम्ही काय सांगाल?
उत्तर
नमुना उत्तर : वाचन, पक्षीनिरीक्षण आणि चित्रकला हे छान छंद आहेत. त्याचबरोबर आवश्यक वेळी शांत बसून एकाग्रतेने काम करण्याचा सराव कर.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : तुमच्या दोन चांगल्या सवयी आणि एक सुधारण्याची सवय लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चांगल्या सवयी – मी वेळेवर गृहपाठ करतो आणि पुस्तके जपून ठेवतो. सुधारायची सवय – काम पुढे ढकलण्याऐवजी वेळेत पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करेन.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “माझ्या चांगल्या सवयींचा आठवडा” तक्ता.
उत्तर
नमुना उत्तर : सात दिवसांसाठी – वेळेवर उठणे, नाश्ता/जेवण नीट करणे, अभ्यास, वस्तू आवरणे, वाचन, खेळ, झोपण्याची वेळ – यांपुढे ✓ चिन्ह लावा. आठवड्याच्या शेवटी कोणत्या सवयी सुधारल्या ते लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. विनयची चांगली सवय कोणती?
उत्तर
उत्तर : तो सकाळी लवकर उठतो आणि पटकन तयार होतो.
प्रश्न / कृती
2. रोशनचा विशेष गुण कोणता?
उत्तर
उत्तर : त्याचे अक्षर खूप सुंदर आहे.
प्रश्न / कृती
3. पल्लवीची आवड कोणती?
उत्तर
उत्तर : गाणे म्हणणे.
प्रश्न / कृती
4. आयेशाला कोणते छंद आवडतात?
उत्तर
उत्तर : गोष्टींची पुस्तके वाचणे, पक्षी पाहणे आणि त्यांची चित्रे काढणे.
प्रश्न / कृती
5. या पाठाचा मुख्य संदेश काय?
उत्तर
उत्तर : आपले चांगले गुण जपावेत आणि चुकीच्या सवयी सुधाराव्यात.
15
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
15. सुंदर जग – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत मुलाच्या कल्पनाशक्तीतून सुंदर जगाचे स्वप्न रंगवले आहे. झाडावर घर बांधणे, चंद्रावर पतंग उडवणे, समुद्रतळाची सफर, इंद्रधनुष्याचा झुला, वाऱ्यासोबत फिरणे, पाखरांशी मैत्री, आकाशात उडणे आणि चांदण्यांचा हार घालणे अशा रम्य कल्पना आहेत. शेवटी आईच्या कुशीत शिरून हे सुंदर जग तिलाही दाखवावे असे मुलाला वाटते. कविता निसर्गप्रेम आणि कल्पनाशक्ती वाढवते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) गट्टी कोणाशी करायची आहे?
उत्तर
उत्तर : पाखरांशी.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) कशाचा हार घालायचा आहे?
उत्तर
उत्तर : चांदण्यांचा शुभ्र हार.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) आईच्या कुशीत शिरल्यावर कसे वाटते?
उत्तर
नमुना उत्तर : सुरक्षित, प्रेमळ, शांत आणि आनंदी वाटते.
प्रश्न / कृती
प्र. २. जोड्या जुळवा.
उत्तर
उत्तर : गूज–पहाडाशी; गट्टी–पाखरांशी; उंच–आकाशी; कूस–आईची.
प्रश्न / कृती
विचार करा – पाखरांशी मैत्री झाल्यावर त्यांच्याशी काय बोलाल?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी त्यांना कुठे घरटी बांधतात, कोणते अन्न खातात आणि इतक्या उंच कसे उडतात असे विचारेन. त्यांच्या निवासाला त्रास देणार नाही असेही सांगेन.
प्रश्न / कृती
निसर्ग जपून ठेवण्यासाठी आपण काय करू शकतो?
उत्तर
उत्तर : झाडे लावणे व जगवणे, पाणी वाचवणे, कचरा न टाकणे, प्लास्टिकचा कमी वापर करणे, प्राणी-पक्ष्यांचे संरक्षण करणे आणि स्वच्छता राखणे.
प्रश्न / कृती
आकृती पूर्ण करा – कवितेतील मुलाला कराव्याशा वाटणाऱ्या गोष्टी.
उत्तर
उत्तर : झाडावर घर बांधणे; चंद्रावर पतंग उडवणे; समुद्रतळाची सफर करणे; इंद्रधनुष्याचा झुला झुलणे; वाऱ्यासंगे फिरणे; ढगातील पाणी झेलणे; पहाडाशी गूज सांगणे; पाखरांशी गट्टी करणे; आकाशात उंच उडणे; ढगांवर स्वार होणे; चांदण्यांचा हार घालणे.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्दांचे अर्थ : झुला, दिमाखात, स्वार होणे.
उत्तर
उत्तर : झुला–झोपाळा; दिमाखात–ऐटीत; स्वार होणे–एखाद्या वाहनावर/प्राण्यावर बसणे किंवा कवितेत कल्पनेने ढगावर बसणे.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “माझे सुंदर जग” या विषयावर पाच वाक्ये.
उत्तर
नमुना उत्तर : माझ्या सुंदर जगात भरपूर झाडे आणि स्वच्छ नद्या असतील. पक्षी मोकळेपणाने उडतील. सर्व मुले आनंदाने शिकतील आणि खेळतील. कोणीही निसर्गाला हानी करणार नाही. सर्वजण प्रेमाने आणि शांततेने राहतील.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “सुंदर जग” कल्पनाचित्र.
उत्तर
नमुना उत्तर : आकाश, इंद्रधनुष्य, पक्षी, झाडे, समुद्र, डोंगर आणि चांदण्या वापरून कल्पनाचित्र काढा. खाली “निसर्ग जपा – जग सुंदर करा” असा संदेश लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. मुलाला घर कोठे बांधावेसे वाटते?
उत्तर
उत्तर : झाडावर.
प्रश्न / कृती
2. समुद्रतळाबाबत मुलाची इच्छा काय आहे?
उत्तर
उत्तर : समुद्रतळाची सफर करावी.
प्रश्न / कृती
3. कविता कोणती क्षमता वाढवते?
उत्तर
उत्तर : कल्पनाशक्ती आणि निसर्गाविषयी प्रेम.
16
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
16. ताडोबाची सहल
📘 संक्षिप्त सारांश
ओजस कुटुंबासोबत ताडोबा अभयारण्यात जंगल सफारीला जातो. सकाळी सहा वाजता सफारी सुरू होते. त्याला मोर, पाणवठ्यावर “माया” नावाची वाघीण व तिचे बछडे, हरणांचे कळप, हत्ती, रानगाई, पक्षी आणि माकडे दिसतात. दुर्बिणीतून व्याघ्रदर्शनाचा अनुभव सर्वांना रोमांचक वाटतो. दुसऱ्या दिवशी ओजस मित्रांना प्राणी-पक्ष्यांचे आवाज काढून सफारीची मजा सांगतो. पाठातून वन्यजीवांविषयी कुतूहल, जंगलांचे महत्त्व आणि वनसंवर्धनाची गरज समजते.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) ताडोबा जंगल सफारी सुरू होण्याची वेळ कोणती?
उत्तर
उत्तर : सकाळी ६ वाजता.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) पाणवठ्यावर पाणी पिण्यासाठी कोण आले होते?
उत्तर
उत्तर : वाघीण आणि तिचे बछडे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) व्याघ्रदर्शन घेण्यासाठी कोणते साधन वापरले?
उत्तर
उत्तर : दुर्बीण.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) ओजसने जंगल सफारीची मजा कोणाला सांगितली?
उत्तर
उत्तर : त्याच्या मित्रांना.
प्रश्न / कृती
प्र. २. जंगलातून परत येताना ओजसला दिसलेले प्राणी कोणते?
उत्तर
उत्तर : हरणांचे कळप, हत्ती, रानगाई आणि झाडांवरील माकडे; तसेच विविध पक्षी दिसले.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. जोड्या जुळवा.
उत्तर
उत्तर : मोरांचा–केकारव; चिमण्यांचा–चिवचिवाट; वाघाची–डरकाळी; रानगाईंचे–हंबरणे; माकडांचे–हुत्कार.
प्रश्न / कृती
विचार करा – सुट्टीत फिरायला गेल्यावर कोणत्या गमतीजमती करता?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी परिसराचे निरीक्षण करतो, छायाचित्रे काढतो, स्थानिक माहिती वाचतो, कुटुंबासोबत खेळतो आणि त्या ठिकाणची स्वच्छता व नियम पाळतो.
प्रश्न / कृती
प्राण्यांसाठी जंगले आवश्यक का आहेत?
उत्तर
उत्तर : जंगलात प्राण्यांना अन्न, पाणी, निवारा, सुरक्षित जागा आणि नैसर्गिक अधिवास मिळतो.
प्रश्न / कृती
वनसंवर्धनासाठी कोणते उपाय सुचवाल?
उत्तर
उत्तर : अनावश्यक जंगलतोड थांबवणे, वृक्षलागवड करणे, जंगलात कचरा व आग टाळणे, वन्यजीवांना त्रास न देणे आणि पाणीस्रोतांचे संरक्षण करणे.
प्रश्न / कृती
अक्षरांपासून प्राणी व पक्ष्यांची नावे तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चित्रातील अक्षरगटांपासून हत्ती, सिंह, माकड, चिमणी, मोर, बगळा यांसारखी नावे तयार होतात. विद्यार्थ्यांनी पुस्तकातील अक्षरजाळी पाहून अचूक शब्द लिहावेत.
प्रश्न / कृती
लिहिते होऊ या – तुमचा सहलीचा अनुभव लिहा आणि शीर्षक द्या.
उत्तर
नमुना उत्तर : शीर्षक : “माझी आनंददायी सहल”. सुट्टीत मी कुटुंबासोबत निसर्गरम्य ठिकाणी गेलो. आम्ही सकाळी लवकर फिरलो, झाडे व पक्ष्यांचे निरीक्षण केले आणि परिसर स्वच्छ ठेवला. नवीन माहिती मिळाली आणि कुटुंबासोबत छान वेळ घालवला. ही सहल माझ्या कायम लक्षात राहील.
प्रश्न / कृती
मानवी वस्ती, पाण्याची कमतरता, जंगलतोड, राहण्याची जागा असुरक्षित, खाण्याची कमतरता, सिमेंटच्या जंगलाची वाढ – या शब्दांवरून गोष्ट तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शीर्षक : “जंगलाचा आवाज”. एका जंगलाजवळ मानवी वस्ती वाढू लागली. जंगलतोड झाल्याने प्राण्यांची राहण्याची जागा असुरक्षित झाली. पाण्याची व अन्नाची कमतरता निर्माण झाली. काही प्राणी मानवी वस्तीकडे येऊ लागले. गावकऱ्यांनी जंगलतोड थांबवून झाडे लावली, पाणवठे जपले आणि वनविभागाच्या सूचनांचे पालन केले. हळूहळू परिस्थिती सुधारली.
प्रश्न / कृती
उपक्रम १ : प्राणी-पक्ष्यांची चित्रे जमवून वहीत चिकटवा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चित्राखाली नाव, निवासस्थान आणि एक वैशिष्ट्य लिहा. छायाचित्रे/चित्रे शैक्षणिक स्रोतांतून घेऊन व्यवस्थित मांडावीत.
प्रश्न / कृती
उपक्रम २ : परिसरातील प्राणी-पक्ष्यांची माहिती लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : चिमणी – लहान पक्षी, चिवचिव आवाज; कबूतर – शहरातही दिसते; खार – झाडांवर चपळपणे फिरते; कुत्रा – पाळीव प्राणी. प्रत्यक्ष स्थानिक निरीक्षणानुसार यादी तयार करावी.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प १ : शिक्षक व पालकांच्या मदतीने एखाद्या अभयारण्याची माहिती मिळवा.
उत्तर
नमुना उत्तर : अभयारण्याचे नाव, जिल्हा/प्रदेश, प्रमुख वन्यजीव, वनस्पती, भेटीचे नियम आणि संरक्षणाचे महत्त्व अशी माहिती अधिकृत/विश्वसनीय स्रोतांतून अद्ययावत तपासून लिहा.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प २ : विविध अभयारण्ये कशासाठी प्रसिद्ध आहेत ते सांगा.
उत्तर
नमुना उत्तर : उदा. ताडोबा-अंधारी – वाघांसह विविध वन्यजीव; भीमाशंकर – शेकरू व वनसंपदा; कर्नाळा – पक्षीनिरीक्षण. ही उदाहरणे शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली अद्ययावत विश्वसनीय स्रोतांतून पडताळून वापरावीत.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : जंगल सफारीचे पाच नियम लिहा.
उत्तर
उत्तर : शांत राहावे; प्राण्यांना अन्न देऊ नये; वाहनातून/निर्दिष्ट मार्गातून विनापरवानगी उतरू नये; कचरा टाकू नये; वन्यजीवांना त्रास देण्यासाठी आवाज/फ्लॅश वापरू नये आणि मार्गदर्शकांच्या सूचनांचे पालन करावे.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “जंगले वाचवा – वन्यजीव वाचवा” माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : एका बाजूला निरोगी जंगल आणि दुसऱ्या बाजूला जंगलतोड झालेला भाग दाखवा. अन्न, पाणी, निवारा, जैवविविधता आणि वनसंवर्धन या पाच मुद्द्यांची माहिती लिहा. “वन्यजीवांचे घर – जंगल” असा संदेश द्या.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. वाघिणीचे नाव काय होते?
उत्तर
उत्तर : माया.
प्रश्न / कृती
2. ओजसने मोराचा कोणता आवाज सांगितला?
उत्तर
उत्तर : केकारव.
प्रश्न / कृती
3. वाघाचा आवाज काय म्हणतात?
उत्तर
उत्तर : डरकाळी.
प्रश्न / कृती
4. जंगल सफारीत दुर्बीण का उपयोगी पडते?
उत्तर
उत्तर : दूर असलेले वन्यजीव सुरक्षित अंतरावरून स्पष्ट पाहता येतात.
प्रश्न / कृती
5. या पाठाचा मुख्य संदेश काय?
उत्तर
उत्तर : जंगले आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे.
17
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
17. गार्गीची सुट्टी
📘 संक्षिप्त सारांश
परीक्षा संपल्यावर गार्गीला उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आजोळी जाण्याची उत्सुकता लागते. ती आई आणि श्रुतिकासोबत आजोबांच्या गावी जाते. आजी-आजोबा, मामा-मामी आणि भावंडांना भेटून ती आनंदी होते. शेतात आंबे पाहणे, पिकलेले आंबे खाणे, नातेवाइकांसोबत आमरसाचे जेवण करणे आणि भावंडांसोबत खेळणे-दंगामस्ती करणे यामुळे तिची सुट्टी आनंदात जाते.
पाठातील प्रमुख मुद्दे
उन्हाळ्याची सुट्टी आणि आजोळ
कौटुंबिक नातेसंबंध
आंबा व उन्हाळ्यातील फळे
एकत्र कुटुंबीय कार्यक्रम व आनंद
वाक्प्रचार, जोडशब्द व विरामचिन्हे
नाम, विशेषण आणि क्रियापद यांची ओळख
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) गार्गी सुट्टीला कोठे गेली होती?
उत्तर
उत्तर : गार्गी सुट्टीला आजोळी, म्हणजे आजोबांच्या गावी गेली होती.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) आजीने मायेने कोणाला जवळ घेतले?
उत्तर
उत्तर : आजीने गार्गी आणि श्रुतिका यांना मायेने जवळ घेतले.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) आजोबांनी कोणता कार्यक्रम ठेवला होता?
उत्तर
उत्तर : आजोबांनी सर्व नातेवाइकांसाठी आमरसाच्या जेवणाचा घरगुती कार्यक्रम ठेवला होता.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) जेवणात कशाचा बेत होता?
उत्तर
उत्तर : जेवणात पुरणपोळी आणि आमरसाचा बेत होता.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) गार्गीला केव्हा आनंद झाला?
उत्तर
उत्तर : आजी-आजोबा, मामा-मामी व भावंडांना भेटल्यावर आणि शेतातील आंबे पाहिल्यावर गार्गीला खूप आनंद झाला.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) गार्गीने सुट्टीत काय काय केले?
उत्तर
उत्तर : गार्गी शेतात गेली, पिकलेले आंबे खाल्ले, नातेवाइकांसोबत जेवली आणि भावंडांसोबत खेळ व दंगामस्ती केली.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (इ) नातेवाईक मंडळी कशासाठी जमा झाली?
उत्तर
उत्तर : आजोबांनी ठेवलेल्या आमरसाच्या घरगुती जेवणाच्या कार्यक्रमासाठी नातेवाईक मंडळी जमा झाली.
विचार करा व सांगा
प्रश्न / कृती
प्र. १. सुट्टीत गावाला गेल्यावर तुम्ही काय काय धमाल करता?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी आजी-आजोबांसोबत वेळ घालवतो, शेतात फेरफटका मारतो, चुलत-मामे भावंडांसोबत खेळतो, गावातील निसर्ग पाहतो आणि घरातील मोठ्यांना लहानसहान कामांत मदत करतो.
प्रश्न / कृती
प्र. २. येणाऱ्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीचे नियोजन तुम्ही कसे कराल?
उत्तर
नमुना उत्तर : रोज थोडा अभ्यास व वाचन करेन, सकाळी खेळेन किंवा व्यायाम करेन, एखादा छंद जोपासेन, कुटुंबासोबत वेळ घालवेन आणि शक्य असल्यास निसर्गभेट किंवा आजोळी जाण्याचे नियोजन करेन.
खेळू या शब्दांशी
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) “वेध लागणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ व वाक्यात उपयोग लिहा.
उत्तर
अर्थ : एखाद्या गोष्टीची आतुरतेने वाट पाहणे.
वाक्य : मला उन्हाळ्याच्या सुट्टीचे वेध लागले आहेत.
वाक्य : मला उन्हाळ्याच्या सुट्टीचे वेध लागले आहेत.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) “चवीने खाणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ व वाक्यात उपयोग लिहा.
उत्तर
अर्थ : आवडीने आणि आनंदाने खाणे.
वाक्य : मुलांनी पिकलेले आंबे चवीने खाल्ले.
वाक्य : मुलांनी पिकलेले आंबे चवीने खाल्ले.
प्रश्न / कृती
प्र. २. “पुरणपोळी”सारखे जोडशब्द लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : आईबाबा, आजीआजोबा, भाऊबहीण, मामा-मामी, भाजीपाला, ऊनपाऊस.
लिहिते होऊ या
प्रश्न / कृती
प्र. १. जोड्या जुळवा.
उत्तर
उत्तर / कृती स्वतः पूर्ण करा.
| “अ” गट | योग्य जोडी |
|---|---|
| आईचा भाऊ | मामा |
| वडिलांचा भाऊ | काका |
| आईची बहीण | मावशी |
| वडिलांची बहीण | आत्या |
आपण समजून घेऊ या – विरामचिन्हे
प्रश्न / कृती
प्र. १. ?, . आणि , या विरामचिन्हांची नावे लिहा.
उत्तर
उत्तर : ? – प्रश्नचिन्ह; . – पूर्णविराम; , – स्वल्पविराम.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (१) काल तू शाळेत का आला नाहीस
उत्तर
उत्तर : काल तू शाळेत का आला नाहीस?
प्रश्न / कृती
प्र. २ (२) माझा दादा खेळायला गेला
उत्तर
उत्तर : माझा दादा खेळायला गेला.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (३) सदा राधा राजू सदू सर्व जण फिरायला गेले
उत्तर
उत्तर : सदा, राधा, राजू, सदू सर्व जण फिरायला गेले.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (४) तुला कोणता पदार्थ आवडतो
उत्तर
उत्तर : तुला कोणता पदार्थ आवडतो?
कृतीतून शिकू या
प्रश्न / कृती
उपक्रम : पारंपरिक विविध खेळांची माहिती मिळवा व वहीत लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : लगोरी, खो-खो, कबड्डी, लंगडी, विटीदांडू, सागरगोटे हे पारंपरिक खेळ आहेत. या खेळांमुळे शरीराची हालचाल, चपळता, संघभावना आणि एकाग्रता वाढते. खेळताना सुरक्षित जागा व योग्य नियम पाळावेत.
प्रश्न / कृती
चित्राचे निरीक्षण करा. माहिती लिहा व योग्य शीर्षक द्या.
उत्तर
नमुना शीर्षक : “बैलपोळ्याचा आनंद”.
नमुना माहिती : चित्रात सजवलेले बैल, कुटुंबातील सदस्य आणि आनंदी मुले दिसतात. बैलांना रंगीबेरंगी सजावट केली आहे. घरातील स्त्री पूजेचे ताट घेऊन उभी आहे. सर्वजण सण आनंदाने साजरा करत आहेत. या चित्रातून पशुधनाबद्दल कृतज्ञता आणि कुटुंबातील एकोपा दिसतो.
नमुना माहिती : चित्रात सजवलेले बैल, कुटुंबातील सदस्य आणि आनंदी मुले दिसतात. बैलांना रंगीबेरंगी सजावट केली आहे. घरातील स्त्री पूजेचे ताट घेऊन उभी आहे. सर्वजण सण आनंदाने साजरा करत आहेत. या चित्रातून पशुधनाबद्दल कृतज्ञता आणि कुटुंबातील एकोपा दिसतो.
प्रश्न / कृती
अपूर्ण कथा पूर्ण करा व शीर्षक द्या.
उत्तर
नमुना शीर्षक : “प्राणिसंग्रहालयातील मजा”.
नमुना कथा : अनन्याला प्राणिसंग्रहालयातील प्राणी पाहून खूप आनंद झाला. वाघाची डरकाळी ऐकून ती क्षणभर घाबरली; पण बाबांनी तिला धीर दिला. पुढे तिने मोर, जिराफ, अस्वल आणि माकडे पाहिली. प्रत्येक प्राण्याबद्दलची माहिती फलकावरून तिने वाचली. प्राण्यांना त्रास देऊ नये आणि त्यांचे संरक्षण करावे, हे तिला समजले. घरी परतताना तिने हा सुंदर अनुभव वहीत लिहायचे ठरवले.
नमुना कथा : अनन्याला प्राणिसंग्रहालयातील प्राणी पाहून खूप आनंद झाला. वाघाची डरकाळी ऐकून ती क्षणभर घाबरली; पण बाबांनी तिला धीर दिला. पुढे तिने मोर, जिराफ, अस्वल आणि माकडे पाहिली. प्रत्येक प्राण्याबद्दलची माहिती फलकावरून तिने वाचली. प्राण्यांना त्रास देऊ नये आणि त्यांचे संरक्षण करावे, हे तिला समजले. घरी परतताना तिने हा सुंदर अनुभव वहीत लिहायचे ठरवले.
प्रश्न / कृती
प्र. १. वाक्यांतील विशेषणे ओळखा.
उत्तर
उत्तर : (अ) लुकलुकणारे (आ) सुपाएवढे (ई) वाघाची.
व्याकरण टीप : “तिने आनंदाने उड्या मारल्या.” या वाक्यात “आनंदाने” हा शब्द “उड्या मारल्या” या क्रियेची रीती सांगतो; म्हणून तो क्रियाविशेषण आहे, नामाचे विशेषण नाही.
व्याकरण टीप : “तिने आनंदाने उड्या मारल्या.” या वाक्यात “आनंदाने” हा शब्द “उड्या मारल्या” या क्रियेची रीती सांगतो; म्हणून तो क्रियाविशेषण आहे, नामाचे विशेषण नाही.
प्रश्न / कृती
प्र. २. वाक्यांतील क्रियापदांखाली रेघ ओढा.
उत्तर
उत्तर : (अ) मारल्या (आ) ऐकली (इ) पकडला.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. दिलेली नामे, विशेषणे व क्रियापदे वापरून पाच वाक्ये तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर :
१. हुशार राजू वर्गात पहिला आला.
२. सीमा सुंदर चित्र काढते.
३. राहुल हुशार आहे.
४. सीमा स्पर्धेत पहिली आली.
५. राजू काल वर्गात पहिला होता.
टीप : वाक्य शुद्ध करण्यासाठी क्रियापदाचे लिंग-वचनानुसार योग्य रूप वापरले आहे.
१. हुशार राजू वर्गात पहिला आला.
२. सीमा सुंदर चित्र काढते.
३. राहुल हुशार आहे.
४. सीमा स्पर्धेत पहिली आली.
५. राजू काल वर्गात पहिला होता.
टीप : वाक्य शुद्ध करण्यासाठी क्रियापदाचे लिंग-वचनानुसार योग्य रूप वापरले आहे.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “माझी सुट्टी” या विषयावर सहा वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : माझी सुट्टी आनंदात गेली. मी रोज थोडे वाचन केले. सकाळी मित्रांसोबत मैदानी खेळ खेळलो. कुटुंबासोबत नातेवाईकांना भेटलो. मी झाडांना पाणी घातले आणि घरातील कामांत मदत केली. सुट्टीत मला नवीन गोष्टी शिकायला मिळाल्या.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
हा सुचवलेला प्रकल्प आहे; पाठ्यपुस्तकात स्वतंत्र “प्रकल्प” शीर्षक नाही.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “माझे कुटुंब आणि नातेसंबंध” माहितीफलक तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : मध्यभागी “माझे कुटुंब” लिहा. आजी-आजोबा, आई-वडील, मामा-मामी, काका-काकू, आत्या, मावशी, भाऊ-बहीण यांचे नाते दर्शवणारा साधा कौटुंबिक वृक्ष तयार करा. प्रत्येक नात्याबद्दल एक प्रेमळ किंवा मदतीची कृती लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. गार्गीला आजोळी जाण्याची उत्सुकता का होती?
उत्तर
उत्तर : सुट्टीत नातेवाईकांना भेटून त्यांच्यासोबत वेळ घालवता येणार होता म्हणून.
प्रश्न / कृती
2. मुलांना शेतात कोणते फळ मिळाले?
उत्तर
उत्तर : पिकलेले आंबे.
प्रश्न / कृती
3. गार्गीची सुट्टी आनंदी होण्याचे मुख्य कारण काय?
उत्तर
उत्तर : नातेवाईकांची भेट, आंब्यांचा आनंद आणि भावंडांसोबतचा खेळ व दंगामस्ती.
प्रश्न / कृती
4. कौटुंबिक कार्यक्रमांमुळे कोणती भावना वाढते?
उत्तर
उत्तर : प्रेम, आपुलकी, सहकार्य आणि एकोप्याची भावना.
प्रश्न / कृती
5. या पाठातून कोणता संदेश मिळतो?
उत्तर
उत्तर : कुटुंबातील नाती जपावीत आणि सुट्टीचा वेळ आनंददायी व उपयोगी रीतीने घालवावा.
17A
🖼️ चित्रवर्णन • इयत्ता ४ थी
17A. आपले व्यवसाय – चित्रवर्णन
📘 संक्षिप्त सारांश
या चित्रवर्णनातून विविध व्यवसायांची ओळख करून दिली आहे. औषधांचे दुकान, कपड्यांचे दुकान, किराणामालाचे दुकान आणि दूध डेअरी यांतील व्यवहार चित्रांतून दिसतात. पुढील संवादातून डॉक्टरांच्या व्यवसायाची मुलाखत कशी घ्यावी, प्रश्न कसे विचारावेत आणि परिसरातील व्यावसायिकांशी आदराने संवाद कसा साधावा हे शिकवले आहे.
विविध व्यवसायांची ओळख
ग्राहक व व्यावसायिक यांच्यातील संवाद
डॉक्टरांची मुलाखत
प्रश्न विचारण्याची पद्धत
सर्व व्यवसायांविषयी आदर व सन्मान
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
चित्र १ : औषधांचे दुकान – प्रसंगाचे वर्णन करा व संवाद लिहा.
उत्तर
नमुना वर्णन : ग्राहक औषधांच्या दुकानात आवश्यक औषध घेण्यासाठी आला आहे. औषधविक्रेता त्याची गरज ऐकून औषध देत आहे.
नमुना संवाद :
ग्राहक : नमस्कार. डॉक्टरांनी लिहून दिलेली ही औषधे मिळतील का?
औषधविक्रेता : नमस्कार. हो, मिळतील. कृपया चिठ्ठी द्या.
ग्राहक : ही घ्या.
औषधविक्रेता : औषधे घेताना डॉक्टरांनी सांगितलेल्या सूचनांचे पालन करा.
नमुना संवाद :
ग्राहक : नमस्कार. डॉक्टरांनी लिहून दिलेली ही औषधे मिळतील का?
औषधविक्रेता : नमस्कार. हो, मिळतील. कृपया चिठ्ठी द्या.
ग्राहक : ही घ्या.
औषधविक्रेता : औषधे घेताना डॉक्टरांनी सांगितलेल्या सूचनांचे पालन करा.
प्रश्न / कृती
चित्र २ : कपड्यांचे दुकान – प्रसंगाचे वर्णन करा व संवाद लिहा.
उत्तर
नमुना वर्णन : ग्राहक कपडे पाहत आहेत. दुकानदार विविध रंग व मापांचे कपडे दाखवत आहे.
नमुना संवाद :
ग्राहक : मला शाळेच्या कार्यक्रमासाठी साधा निळा पोशाख दाखवा.
दुकानदार : नक्की. हे काही नमुने पाहा.
ग्राहक : हा पोशाख आवडला. योग्य माप द्या.
नमुना संवाद :
ग्राहक : मला शाळेच्या कार्यक्रमासाठी साधा निळा पोशाख दाखवा.
दुकानदार : नक्की. हे काही नमुने पाहा.
ग्राहक : हा पोशाख आवडला. योग्य माप द्या.
प्रश्न / कृती
चित्र ३ : किराणामालाचे दुकान – प्रसंगाचे वर्णन करा व संवाद लिहा.
उत्तर
नमुना वर्णन : किराणामालाच्या दुकानात धान्य, डाळी, मसाले आणि इतर घरगुती वस्तू मिळतात. ग्राहक यादीप्रमाणे सामान घेत आहे.
नमुना संवाद :
ग्राहक : एक किलो तांदूळ आणि अर्धा किलो तूरडाळ द्या.
दुकानदार : हो. आणखी काही हवे का?
ग्राहक : नाही, धन्यवाद.
नमुना संवाद :
ग्राहक : एक किलो तांदूळ आणि अर्धा किलो तूरडाळ द्या.
दुकानदार : हो. आणखी काही हवे का?
ग्राहक : नाही, धन्यवाद.
प्रश्न / कृती
चित्र ४ : दूध डेअरी – प्रसंगाचे वर्णन करा व संवाद लिहा.
उत्तर
नमुना वर्णन : दूध डेअरीत दूध मोजून व स्वच्छ भांड्यात भरून दिले जात आहे.
नमुना संवाद :
ग्राहक : एक लिटर दूध द्या.
दूधविक्रेता : हो, हे घ्या ताजे दूध.
ग्राहक : धन्यवाद.
नमुना संवाद :
ग्राहक : एक लिटर दूध द्या.
दूधविक्रेता : हो, हे घ्या ताजे दूध.
ग्राहक : धन्यवाद.
डॉक्टरांची मुलाखत – अपूर्ण संवाद पूर्ण करा
प्रश्न / कृती
रूपाली : तुम्ही हा व्यवसाय का निवडला?
उत्तर
डॉक्टर : लोकांची सेवा करता यावी आणि आजारी व्यक्तींना उपचार देऊन मदत करता यावी म्हणून मी डॉक्टर हा व्यवसाय निवडला.
प्रश्न / कृती
रूपाली : डॉक्टर होण्यासाठी कोणते गुण आवश्यक आहेत?
उत्तर
डॉक्टर : अभ्यासू वृत्ती, संयम, सहानुभूती, जबाबदारी आणि रुग्णांशी नम्रपणे वागण्याची सवय आवश्यक आहे.
प्रश्न / कृती
रूपाली : रुग्णांना तुम्ही कोणता संदेश द्याल?
उत्तर
डॉक्टर : स्वच्छता राखा, पौष्टिक आहार घ्या, नियमित व्यायाम करा आणि आजारी वाटल्यास मोठ्यांच्या मदतीने योग्य वैद्यकीय सल्ला घ्या.
प्रश्न / कृती
कृती : परिसरातील शिक्षक, पोस्टमन, शेतकरी, व्यावसायिक किंवा डॉक्टर यांपैकी एका व्यक्तीशी संवाद साधा व वहीत नोंदवा.
उत्तर
नमुना – शेतकऱ्याची छोटी मुलाखत :
विद्यार्थी : तुम्ही कोणती पिके घेता?
शेतकरी : आम्ही हंगामानुसार भात, भाजीपाला किंवा इतर स्थानिक पिके घेतो.
विद्यार्थी : शेतीत सर्वांत महत्त्वाचे काय?
शेतकरी : योग्य बियाणे, माती, पाणी, मेहनत आणि वेळेवर केलेली कामे महत्त्वाची असतात.
विद्यार्थी : आम्हा मुलांना काय सांगाल?
शेतकरी : अन्न वाया घालवू नका आणि शेतकऱ्यांच्या श्रमांचा आदर करा.
विद्यार्थी : तुम्ही कोणती पिके घेता?
शेतकरी : आम्ही हंगामानुसार भात, भाजीपाला किंवा इतर स्थानिक पिके घेतो.
विद्यार्थी : शेतीत सर्वांत महत्त्वाचे काय?
शेतकरी : योग्य बियाणे, माती, पाणी, मेहनत आणि वेळेवर केलेली कामे महत्त्वाची असतात.
विद्यार्थी : आम्हा मुलांना काय सांगाल?
शेतकरी : अन्न वाया घालवू नका आणि शेतकऱ्यांच्या श्रमांचा आदर करा.
प्रश्न / कृती
सांगा पाहू : “पाने माझी आहेत खूप, पण झाड नाही मी; देतो रोज नवे ज्ञान.” मी कोण?
उत्तर
उत्तर : पुस्तक.
प्रश्न / कृती
सांगा पाहू : “आकाशात उंच उडतो, लोकांना दूर नेतो; पंख आहेत पण पक्षी नाही.” मी कोण?
उत्तर
उत्तर : विमान.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “व्यवसाय आणि त्यांची सेवा” तक्ता पूर्ण करा.
उत्तर
उत्तर / कृती स्वतः पूर्ण करा.
| व्यवसाय | समाजाला मिळणारी सेवा |
|---|---|
| डॉक्टर | आरोग्य तपासणी व उपचार |
| शिक्षक | शिक्षण व मार्गदर्शन |
| शेतकरी | अन्नधान्य व पिकांचे उत्पादन |
| पोस्टमन | पत्रे व टपाल पोहोचवणे |
| दुकानदार | आवश्यक वस्तू उपलब्ध करून देणे |
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
हा सुचवलेला प्रकल्प आहे; पाठ्यपुस्तकात स्वतंत्र “प्रकल्प” शीर्षक नाही.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “माझ्या परिसरातील पाच व्यवसाय” माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : पाच व्यवसायांची नावे लिहा. प्रत्येकासाठी – व्यवसायाचे ठिकाण, मुख्य काम, वापरण्यात येणारी साधने, समाजाला होणारा उपयोग आणि त्या व्यवसायाबद्दल आदर व्यक्त करणारे एक वाक्य लिहा. शक्य असल्यास प्रत्यक्ष क्षेत्रभेट शिक्षक/पालकांच्या सोबत करा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. डॉक्टरांचा व्यवसाय समाजासाठी महत्त्वाचा का आहे?
उत्तर
उत्तर : आजारांचे निदान, उपचार आणि आरोग्यविषयक मार्गदर्शन मिळते म्हणून.
प्रश्न / कृती
2. व्यवसायाची मुलाखत घेताना कसे बोलावे?
उत्तर
उत्तर : नम्रपणे, स्पष्ट प्रश्न विचारून आणि समोरच्याचे उत्तर लक्षपूर्वक ऐकून.
प्रश्न / कृती
3. दूध डेअरीत कोणता पदार्थ मुख्यतः मिळतो?
उत्तर
उत्तर : दूध आणि दूधाशी संबंधित पदार्थ.
प्रश्न / कृती
4. सर्व व्यवसायांचा सन्मान का करावा?
उत्तर
उत्तर : प्रत्येक व्यवसाय समाजाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी महत्त्वाचे योगदान देतो.
18
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
18. हुरडा मेजवानी – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत मुलांची शिवारातील आनंददायी सहल आणि हुरड्याची मेजवानी वर्णन केली आहे. कोवळा हिरवागार हुरडा, घाटेदार हरभरा, पालेदार लाल गाजर आणि उसाचे करवे अशा शेतातील ताज्या पदार्थांचा मुलांनी आस्वाद घेतला. हिरवेगार रान, अंगतपंगत आणि मित्रांसोबतचे भोजन यामुळे सहलीची रंगत वाढली.
कवितेतील प्रमुख कल्पना
शिवार आणि हिरवेगार रान
हुरडा व शेतातील ताजा रानमेवा
अंगतपंगत – एकत्र बसून भोजन
शेतीतील पिकांची ओळख
“दार” प्रत्ययासारखी शब्दरचना आणि पुनरुक्त शब्द
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) मुलांची सहल कोठे गेली?
उत्तर
उत्तर : मुलांची सहल शिवारात गेली.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) सगळ्यांना हवाहवासा वाटणारा खाऊ कोणता?
उत्तर
उत्तर : शिवारातील रानमेवा, विशेषतः हुरडा, सगळ्यांना हवाहवासा वाटला.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) मुले कशात रमून गेली?
उत्तर
उत्तर : मुले अंगतपंगतीच्या न्याऱ्या रंगतीत रमून गेली.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) मुलांनी सहलीत काय काय मजा केली?
उत्तर
उत्तर : मुलांनी शिवारात फिरून हिरवेगार रान पाहिले. त्यांनी हुरडा, हरभरा, गाजर आणि उसाचे करवे खाल्ले. सगळ्यांनी एकत्र अंगतपंगत केली आणि मेजवानीचा आनंद घेतला.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) मुलांनी कोणता रानमेवा खाल्ला?
उत्तर
उत्तर : मुलांनी कोवळा हुरडा, घाटेदार हरभरा, लाल गाजर आणि उसाचे करवे असा रानमेवा खाल्ला.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (इ) शेतात काय काय पिकते?
उत्तर
नमुना उत्तर : शेतात ज्वारी, बाजरी, गहू, तांदूळ, हरभरा, भाजीपाला, ऊस आणि हंगामानुसार इतर अनेक पिके पिकतात.
खेळू या शब्दांशी
प्रश्न / कृती
प्र. १. शब्दाला “दार” जोडून पुन्हा लिहा.
उत्तर
उत्तर : घाटे – घाटेदार; पाले – पालेदार; चव – चवदार; मसाले – मसालेदार.
प्रश्न / कृती
प्र. २. कवितेतील “गोड गोड”सारखे आणखी पुनरुक्त शब्द शोधा.
उत्तर
उत्तर : हिरवे हिरवे; हवा हवा.
लिहिते होऊ या
प्रश्न / कृती
प्र. १. दिलेल्या शब्दांचा वापर करून “भाकरीची गोष्ट” लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शेतकरी जमीन नांगरतो आणि बी पेरतो. पीक वाढल्यानंतर त्याची कापणी व झोडपणी केली जाते. धान्य पोत्यांत भरून दळणासाठी नेले जाते. दळणातून पीठ मिळते. पीठ मळून भाकरी थापली जाते आणि तव्यावर भाजली जाते. अशा प्रकारे शेतातील धान्य आपल्या ताटातील भाकरी बनते.
प्रश्न / कृती
प्र. २. “अंगतपंगत” या शब्दाचा अर्थ लिहा.
उत्तर
उत्तर : अनेकांनी एकत्र बसून आनंदाने भोजन करणे म्हणजे अंगतपंगत.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्दांचे अर्थ लिहा.
उत्तर
उत्तर : शिवारी – शेतात; घाटेदार – शेंगांनी भरलेले; पालेदार – भरपूर पाने असलेले; करवे – उसाचे तुकडे; न्यारी – वेगळी/विशेष; रमून जाणे – गुंग होणे; रानमेवा – रानात किंवा शेतात मिळणारा ताजा नैसर्गिक खाऊ.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. फुलपाखरू आणि फुले या चित्रावर चार ओळींची कविता लिहा.
उत्तर
नमुना कविता :
रंगीबेरंगी फुले हसती,
फुलपाखरे भोवती बसती.
गोड सुगंध दरवळे बागेत,
आनंद फुले माझ्या मनात.
रंगीबेरंगी फुले हसती,
फुलपाखरे भोवती बसती.
गोड सुगंध दरवळे बागेत,
आनंद फुले माझ्या मनात.
प्रश्न / कृती
प्र. ४. मोराच्या चित्राबद्दल तीन ते चार वाक्यांत माहिती लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : मोर हा सुंदर आणि रंगीबेरंगी पक्षी आहे. त्याच्या पिसाऱ्यावर आकर्षक डोळ्यासारखे ठिपके असतात. पावसाळ्यात तो पिसारा फुलवून नाचताना दिसतो. मोराचे सौंदर्य सर्वांना आकर्षित करते.
प्रश्न / कृती
दिलेली चित्रे योग्य क्रमाने लावून कथा लिहा.
उत्तर
नमुना शीर्षक : “चतुर माकड आणि मगर”.
नमुना कथा : नदीकाठच्या झाडावर एक माकड राहत होते. नदीतील मगराशी त्याची मैत्री झाली. माकड झाडाची फळे मगराला देत असे. एकदा मगराने माकडाला आपल्या पाठीवर बसवून नदीत नेले. वाटेत माकडाला संकटाची चाहूल लागली. त्याने चतुराईने पुन्हा झाडाकडे नेण्यास सांगितले. झाडाजवळ पोहोचताच माकड उडी मारून सुरक्षित फांदीवर गेले. संकटाच्या वेळी प्रसंगावधान व बुद्धी वापरणे महत्त्वाचे आहे, हे त्याला समजले.
नमुना कथा : नदीकाठच्या झाडावर एक माकड राहत होते. नदीतील मगराशी त्याची मैत्री झाली. माकड झाडाची फळे मगराला देत असे. एकदा मगराने माकडाला आपल्या पाठीवर बसवून नदीत नेले. वाटेत माकडाला संकटाची चाहूल लागली. त्याने चतुराईने पुन्हा झाडाकडे नेण्यास सांगितले. झाडाजवळ पोहोचताच माकड उडी मारून सुरक्षित फांदीवर गेले. संकटाच्या वेळी प्रसंगावधान व बुद्धी वापरणे महत्त्वाचे आहे, हे त्याला समजले.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “शेतातील मेजवानी” या विषयावर पाच वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : आम्ही शेतात सहलीला गेलो. हिरव्या पिकांमध्ये फिरताना खूप आनंद झाला. आम्ही ताजा हुरडा आणि हरभरा खाल्ला. सगळे मित्र एकत्र बसून अंगतपंगत केली. शेतकऱ्यांच्या मेहनतीची किंमत आम्हाला समजली.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
हा सुचवलेला प्रकल्प आहे; पाठ्यपुस्तकात स्वतंत्र “प्रकल्प” शीर्षक नाही.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “शेतातून ताटापर्यंत” चित्रमालिका.
उत्तर
नमुना उत्तर : बी निवड → नांगरणी → पेरणी → पाणी/देखभाल → कापणी → मळणी/झोडपणी → दळण → स्वयंपाक → ताटातील अन्न असा क्रम चित्रांत दाखवा. शेवटी “अन्न वाया घालवू नका” असा संदेश लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. हुरडा म्हणजे काय?
उत्तर
उत्तर : कोवळ्या ज्वारीच्या दाण्यांपासून तयार केला जाणारा हंगामी शेतातील खाऊ.
प्रश्न / कृती
2. “रानमेवा” या शब्दाचा अर्थ काय?
उत्तर
उत्तर : शेतात किंवा रानात मिळणारा नैसर्गिक ताजा खाऊ.
प्रश्न / कृती
3. कवितेत कोणकोणत्या खाद्यपदार्थांचा उल्लेख आहे?
उत्तर
उत्तर : हुरडा, हरभरा, गाजर आणि उसाचे करवे.
प्रश्न / कृती
4. सहलीत एकत्र भोजन केल्याने कोणती भावना वाढते?
उत्तर
उत्तर : मैत्री, एकोपा आणि सहकार्याची भावना.
प्रश्न / कृती
5. कवितेचा मुख्य आनंद कोणता?
उत्तर
उत्तर : निसर्गाच्या सान्निध्यात मित्रांसोबत शेतातील ताज्या पदार्थांची मेजवानी.
19
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
19. आमचे ग्रंथालय
📘 संक्षिप्त सारांश
उन्हाळ्याच्या सुट्टीत काहीतरी नवीन करण्यासाठी मुलांनी स्वतःचे छोटे ग्रंथालय सुरू करण्याचे ठरवले. घरातील गोष्टींची व चित्रांची पुस्तके एकत्र करणे, कपाट वापरणे, ग्रंथालयाला “आदर्श ग्रंथालय” नाव देणे, पुस्तकांना क्रमांक देणे, नोंदवही ठेवणे आणि प्रत्येक शनिवारी वाचनसभा घेणे असे नियोजन त्यांनी केले. या पाठातून वाचनाची आवड, पुस्तके जपण्याची सवय, नियमपालन आणि संघकार्य यांचा संदेश मिळतो.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) ग्रंथालयाची कल्पना कोणाला सुचली?
उत्तर
उत्तर : शुभमला ग्रंथालयाची कल्पना सुचली.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) रंगीत कागद आणि फुले कोणी आणायची ठरवली?
उत्तर
उत्तर : काव्याने रंगीत कागद आणि फुले आणायची ठरवली.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) ग्रंथालयाला कोणते नाव द्यायचे ठरले?
उत्तर
उत्तर : “आदर्श ग्रंथालय” असे नाव द्यायचे ठरले.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) वाचनसभा कधी घ्यायची ठरली?
उत्तर
उत्तर : प्रत्येक शनिवारी वाचनसभा घ्यायची ठरली.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (अ) “मला एक छान कल्पना सुचली आहे.” असे कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : शुभम.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (आ) “या सुट्टीत आपण काहीतरी नवीन करू या का?” असे कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : काव्या.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (इ) “नियम पाळले, तर पुस्तक टिकेल.” असे कोण म्हणाले?
उत्तर
उत्तर : नम्रता.
प्रश्न / कृती
विचार करा : ग्रंथालयासाठी कोणते नियम असावेत?
उत्तर
नमुना उत्तर : पुस्तके स्वच्छ हातांनी वापरावीत; पाने दुमडू किंवा फाडू नयेत; पुस्तक वेळेवर परत करावे; पुस्तक घेताना नोंद करावी; ग्रंथालयात शांतता राखावी; पुस्तक हरवू नये याची काळजी घ्यावी.
खेळू या शब्दांशी
प्रश्न / कृती
प्र. १. अनेकवचन लिहा.
उत्तर
उत्तर : पुस्तक – पुस्तके; सही – सह्या; चित्र – चित्रे; कागद – कागद; कपाट – कपाटे.
प्रश्न / कृती
प्र. २. कंसातील शब्दांचे योग्य रूप वापरून वाक्ये पूर्ण करा.
उत्तर
उत्तर :
(अ) मीरा शाळेत जाते.
(आ) आईने तव्यावर भाकरी भाजली.
(इ) राजा घोड्यावर बसला.
(ई) हर्ष सायकलवरून पडला.
(उ) आंबा झाडावर पिकला.
(अ) मीरा शाळेत जाते.
(आ) आईने तव्यावर भाकरी भाजली.
(इ) राजा घोड्यावर बसला.
(ई) हर्ष सायकलवरून पडला.
(उ) आंबा झाडावर पिकला.
लिहिते होऊ या
प्रश्न / कृती
प्र. १. कृतींचा योग्य क्रम लावा.
उत्तर
उत्तर : १) शाळेला सुट्टी लागणे. २) मुलांचा सुट्टीत काहीतरी वेगळे करण्याचा विचार होणे. ३) पुस्तके ठेवण्यासाठी कपाट शोधणे. ४) पुस्तके क्रमांकाने कपाटात लावणे. ५) प्रत्येक शनिवारी वाचनसभा घेणे.
प्रश्न / कृती
प्र. २. संबंधित शब्द लिहा – बाग.
उत्तर
नमुना उत्तर : झाडे, फुले, फळे, माळी, फुलपाखरे.
प्रश्न / कृती
प्र. २. संबंधित शब्द लिहा – शेत.
उत्तर
नमुना उत्तर : शेतकरी, पिके, नांगर, बैल, पेरणी.
प्रश्न / कृती
प्र. २. संबंधित शब्द लिहा – नाताळ.
उत्तर
नमुना उत्तर : तारा, ख्रिसमस वृक्ष, भेटवस्तू, केक, सांताक्लॉज.
प्रश्न / कृती
उपक्रम : वाचलेल्या पुस्तकांची यादी करा आणि आवडलेल्या पुस्तकाविषयी पाच ते सहा ओळी लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : माझ्या वाचनयादीत गोष्टी, कविता, विज्ञानकथा आणि चरित्रांची पुस्तके आहेत. मला एका प्रेरणादायी बालचरित्राचे पुस्तक आवडले. त्यातील व्यक्तीने मेहनत, जिद्द आणि प्रामाणिकपणा यांमुळे यश मिळवले. पुस्तकाची भाषा सोपी होती. त्यातून संकटांना धैर्याने सामोरे जाण्याचा संदेश मिळाला. मी हे पुस्तक मित्रांनाही वाचायला सुचवेन.
प्रश्न / कृती
तुम्ही बालसभेचे अध्यक्ष आहात अशी कल्पना करा. मुलांशी संवाद लिहा.
उत्तर
नमुना संवाद :
अध्यक्ष : मित्रांनो, आजच्या बालसभेत आपले स्वागत आहे. आपण रांगेत व शांततेत बसू या.
विद्यार्थी : आजच्या सभेचा विषय काय आहे?
अध्यक्ष : “वाचनाची आवड” हा विषय आहे. दोन विद्यार्थी आवडलेल्या पुस्तकाबद्दल बोलतील.
विद्यार्थी : आम्हीही प्रश्न विचारू शकतो का?
अध्यक्ष : नक्की. प्रश्न नम्रपणे आणि एकामागून एक विचारू या. शेवटी सर्वांचे आभार मानू.
अध्यक्ष : मित्रांनो, आजच्या बालसभेत आपले स्वागत आहे. आपण रांगेत व शांततेत बसू या.
विद्यार्थी : आजच्या सभेचा विषय काय आहे?
अध्यक्ष : “वाचनाची आवड” हा विषय आहे. दोन विद्यार्थी आवडलेल्या पुस्तकाबद्दल बोलतील.
विद्यार्थी : आम्हीही प्रश्न विचारू शकतो का?
अध्यक्ष : नक्की. प्रश्न नम्रपणे आणि एकामागून एक विचारू या. शेवटी सर्वांचे आभार मानू.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : पुस्तक नोंदवहीचा नमुना तयार करा.
उत्तर
उत्तर / कृती स्वतः पूर्ण करा.
| पुस्तक क्रमांक | पुस्तकाचे नाव | घेतल्याची तारीख | परत करण्याची तारीख |
|---|---|---|---|
| 001 | __________ | __________ | __________ |
| 002 | __________ | __________ | __________ |
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “वर्गग्रंथालय” तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली वयोगटाला योग्य पुस्तके एकत्र करावीत. पुस्तके विषयानुसार/क्रमांकानुसार लावावीत. नोंदवही तयार करावी. पुस्तक घेणे-परत करणे, स्वच्छ हाताळणी आणि शांत वाचन यांचे नियम लिहून लावावेत. आठवड्यातून एक “वाचनसभा” घ्यावी.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. मुलांनी ग्रंथालय सुरू करण्याचे का ठरवले?
उत्तर
उत्तर : उन्हाळ्याच्या सुट्टीत काहीतरी नवीन आणि उपयुक्त करण्यासाठी.
प्रश्न / कृती
2. पुस्तकांना क्रमांक का द्यावेत?
उत्तर
उत्तर : पुस्तके नीट मांडता, शोधता आणि नोंद ठेवता यावी म्हणून.
प्रश्न / कृती
3. वाचनसभा कशासाठी उपयुक्त आहे?
उत्तर
उत्तर : वाचलेल्या पुस्तकांबद्दल विचार मांडता येतात आणि इतरांना वाचनाची प्रेरणा मिळते.
प्रश्न / कृती
4. पुस्तक जपण्यासाठी कोणती सवय आवश्यक आहे?
उत्तर
उत्तर : स्वच्छ हातांनी वापरणे, पाने न फाडणे आणि वेळेवर परत करणे.
प्रश्न / कृती
5. या पाठाचा मुख्य संदेश काय?
उत्तर
उत्तर : वाचनाची आवड वाढवा, पुस्तके जपा आणि नियम पाळून सामूहिक उपक्रम करा.
20
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
20. दिनविशेष
📘 संक्षिप्त सारांश
या पाठात शाळेत साजरे होणारे काही महत्त्वाचे दिनविशेष समजावून सांगितले आहेत. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या जन्मदिवशी “वाचन प्रेरणा दिन”, सावित्रीबाई फुले यांच्या जन्मदिवशी “बालिका दिन”, कुसुमाग्रजांच्या जयंतीनिमित्त “मराठी भाषा गौरव दिन” आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या जन्मदिवशी “बालदिन” साजरा केला जातो, असे पाठात सांगितले आहे. विशेषतः सावित्रीबाई फुले यांचे मुलींच्या शिक्षणासाठीचे कार्य आणि वाचन प्रेरणा दिनाचा उद्देश स्पष्ट केला आहे.
पाठातील प्रमुख मुद्दे
बालिका दिन – शिक्षण व समान संधीचा संदेश
वाचन प्रेरणा दिन – नियमित वाचनाची सवय
मराठी भाषा गौरव दिन – भाषेचा सन्मान
बालदिन – विद्यार्थीकेंद्री उत्सव
प्रेरणादायी व्यक्तींच्या जीवनातून मूल्यशिक्षण
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) वाचन प्रेरणा दिन ______ या दिवशी साजरा करण्यात येतो.
उत्तर
उत्तर : १५ ऑक्टोबर.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ब) सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म ______ येथे झाला.
उत्तर
उत्तर : नायगाव येथे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (क) ______ या भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका झाल्या.
उत्तर
उत्तर : सावित्रीबाई फुले.
विचार करा व सांगा
प्रश्न / कृती
प्र. १. तुमच्या शाळेत “बालिका दिन” कसा साजरा केला जातो?
उत्तर
नमुना उत्तर : शाळेत सावित्रीबाई फुले यांच्या कार्याची माहिती सांगितली जाते. मुलींच्या शिक्षणाचे महत्त्व, समान संधी आणि आत्मविश्वास यांवर भाषणे, वाचन, पोस्टर किंवा प्रश्नमंजुषा घेतली जाऊ शकते.
प्रश्न / कृती
प्र. २. “मराठी भाषा गौरव दिन” साजरा करताना कोणते उपक्रम घ्यावेत?
उत्तर
नमुना उत्तर : मराठी कविता वाचन, कथाकथन, शब्दखेळ, सुंदर हस्ताक्षर, पुस्तक प्रदर्शन, म्हणी-वाक्प्रचार स्पर्धा, भाषण आणि मराठी लेखक-कवींच्या साहित्याची ओळख असे उपक्रम घेता येतील.
खेळू या शब्दांशी – योग्य क्रम लावून वाक्य तयार करा
प्रश्न / कृती
(अ) नियमित विद्यार्थ्यांनी वाचन करावे.
उत्तर
उत्तर : विद्यार्थ्यांनी नियमित वाचन करावे.
प्रश्न / कृती
(आ) पहिल्या सावित्रीबाई शिक्षिका फुले महिला झाल्या भारतातील.
उत्तर
उत्तर : सावित्रीबाई फुले भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका झाल्या.
प्रश्न / कृती
(इ) विद्यार्थ्यांना मिळते व्यक्तींच्या प्रेरणा महान जीवनातून.
उत्तर
उत्तर : महान व्यक्तींच्या जीवनातून विद्यार्थ्यांना प्रेरणा मिळते.
लिहिते होऊ या
प्रश्न / कृती
प्र. १. बालदिनासाठी निमंत्रणपत्रिका तयार करा.
उत्तर
नमुना निमंत्रणपत्रिका :
बालदिन समारंभ
प्रिय विद्यार्थी व पालकहो,
आमच्या शाळेत बालदिनानिमित्त कथा, गाणी, खेळ आणि विद्यार्थ्यांचे सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले आहेत. आपण उपस्थित राहून विद्यार्थ्यांचा उत्साह वाढवावा.
दिनांक : १४ नोव्हेंबर
वेळ : सकाळी १०.००
स्थळ : शाळेचे सभागृह
– मुख्याध्यापक व शिक्षकवृंद
बालदिन समारंभ
प्रिय विद्यार्थी व पालकहो,
आमच्या शाळेत बालदिनानिमित्त कथा, गाणी, खेळ आणि विद्यार्थ्यांचे सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले आहेत. आपण उपस्थित राहून विद्यार्थ्यांचा उत्साह वाढवावा.
दिनांक : १४ नोव्हेंबर
वेळ : सकाळी १०.००
स्थळ : शाळेचे सभागृह
– मुख्याध्यापक व शिक्षकवृंद
प्रश्न / कृती
प्र. २. वाचन प्रेरणा दिनाविषयी माहिती लिहा.
उत्तर
उत्तर : पाठानुसार वाचन प्रेरणा दिन दरवर्षी १५ ऑक्टोबर रोजी, डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या जन्मदिवशी साजरा केला जातो. विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करणे आणि आयुष्यभर शिकण्याची सवय विकसित करणे हा या दिनाचा मुख्य उद्देश आहे. शाळांमध्ये प्रकट वाचन, अभिवाचन, वाचनकट्टा आणि ग्रंथालयाशी संबंधित उपक्रम घेतले जातात.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. प्रेरणादायी व्यक्तींची पुस्तके वाचा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण शब्दांची यादी करा.
उत्तर
नमुना यादी : जिद्द, चिकाटी, परिश्रम, ध्येय, स्वप्न, प्रामाणिकपणा, शिक्षण, विज्ञान, सेवा, धैर्य.
टीप : प्रत्यक्ष वाचलेल्या पुस्तकानुसार विद्यार्थ्यांनी स्वतःची यादी तयार करावी.
टीप : प्रत्यक्ष वाचलेल्या पुस्तकानुसार विद्यार्थ्यांनी स्वतःची यादी तयार करावी.
प्रश्न / कृती
कृती : पाठ्यपुस्तकातील पतंग उडवण्यावरील परिच्छेद वाचा व अनुलेखन करा.
उत्तर
नमुना मार्गदर्शन : परिच्छेद जसाच्या तसा उतरवताना शब्दलेखन, पूर्णविराम, स्वल्पविराम आणि वाक्यांची मांडणी यांकडे लक्ष द्या. या परिच्छेदात शाळेमागील मैदानात मुले पतंग उडवतात आणि सूर्य मावळण्यापूर्वी घरी परततात असा प्रसंग आहे.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “आमच्या शाळेतील दिनविशेष” महिनानिहाय यादी तयार करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : शाळेच्या वार्षिक नियोजनानुसार प्रत्येक महिन्यात साजरे होणारे दिनविशेष लिहा. प्रत्येक दिनविशेषासमोर – व्यक्ती/घटना, मुख्य संदेश आणि एक उपक्रम अशी तीन माहिती लिहा. तारखा शाळेच्या अधिकृत दिनदर्शिकेनुसार तपासा.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
हा सुचवलेला प्रकल्प आहे; पाठ्यपुस्तकात स्वतंत्र “प्रकल्प” शीर्षक नाही.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “प्रेरणादायी दिनविशेष” माहितीपुस्तिका.
उत्तर
नमुना उत्तर : चार पृष्ठांची पुस्तिका तयार करा – बालिका दिन, वाचन प्रेरणा दिन, मराठी भाषा गौरव दिन आणि बालदिन. प्रत्येक पानावर दिनविशेषाचे नाव, संबंधित व्यक्ती, मुख्य संदेश, शाळेत करता येणारा एक उपक्रम आणि एक प्रेरणावाक्य लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. वाचन प्रेरणा दिनाचा मुख्य उद्देश काय आहे?
उत्तर
उत्तर : विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड आणि आजीवन शिकण्याची सवय निर्माण करणे.
प्रश्न / कृती
2. सावित्रीबाई फुले यांच्या कार्याचे मुख्य वैशिष्ट्य काय?
उत्तर
उत्तर : मुलींच्या शिक्षणासाठी त्यांनी प्रतिकूल परिस्थितीतही सातत्याने कार्य केले.
प्रश्न / कृती
3. दिनविशेष साजरे केल्याने विद्यार्थ्यांना काय लाभ होतो?
उत्तर
उत्तर : प्रेरणादायी व्यक्ती, मूल्ये, इतिहास, भाषा आणि सामाजिक योगदान यांची ओळख होते.
प्रश्न / कृती
4. वाचनाची सवय कशी वाढवता येते?
उत्तर
उत्तर : रोज ठरावीक वेळ वाचन करून, ग्रंथालय वापरून आणि वाचलेल्या पुस्तकांवर चर्चा करून.
21
🎵 कविता • इयत्ता ४ थी
21. जिंकू आम्ही लढाई – कविता
📘 संक्षिप्त सारांश
कवितेत विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या युगातील आत्मविश्वासी बालकांचे चित्र उभे केले आहे. ज्ञानाच्या पंखांनी उंच भरारी घेऊन देशाची महती वाढवण्याचा त्यांचा निर्धार आहे. भारत विविधता असूनही तिरंग्याखाली एकसंध आहे. शौर्य, विज्ञाननिष्ठा, राष्ट्राची अखंडता आणि एकता जपण्याचा प्रेरणादायी संदेश कवितेतून मिळतो.
प्रमुख विषय
विज्ञान व तंत्रज्ञान
ज्ञान व प्रगती
देशाची महती
विविधतेतील एकता
तिरंग्याविषयी आदर
शौर्य व राष्ट्राची अखंडता
वर्णांची उच्चारस्थाने
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) बालके कोणते पंख लावणार आहेत?
उत्तर
उत्तर : बालके ज्ञानाचे पंख लावणार आहेत.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) बालके अभिमानाने काय करणार आहेत?
उत्तर
उत्तर : बालके अभिमानाने देशाची महती गाणार आहेत.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (इ) भारत देश कशाने नटलेला आहे?
उत्तर
उत्तर : भारत देश विविध फुले आणि धर्मांनी नटलेला आहे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (ई) सर्वांना मनापासून काय प्रिय आहे?
उत्तर
उत्तर : सर्वांना एक तिरंगा मनापासून प्रिय आहे.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (उ) बालके कोणती लढाई जिंकणार आहेत?
उत्तर
उत्तर : बालके भारतभूमीच्या अखंडतेची लढाई जिंकणार आहेत.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (१) सारी बालके कोणत्या युगातील आहेत?
उत्तर
उत्तर : (ई) तंत्रज्ञान आणि विज्ञान – दोन्ही पर्याय योग्य.
प्रश्न / कृती
प्र. २ (२) बालके देशाची महती कशी गाणार आहेत?
उत्तर
उत्तर : (आ) अभिमानाने.
विचार करा व सांगा
प्रश्न / कृती
प्र. १. विज्ञान व तंत्रज्ञानामुळे कोणते बदल झाले आहेत?
उत्तर
नमुना उत्तर : संवाद अधिक जलद झाला आहे, शिक्षणात डिजिटल साधने वापरली जातात, वैद्यकीय तपासणी व उपचार अधिक प्रगत झाले आहेत, प्रवास व वाहतूक सुधारली आहे, शेतीत आधुनिक साधने वापरली जातात आणि अवकाश संशोधनाबद्दल अधिक माहिती मिळते.
प्रश्न / कृती
प्र. २. विज्ञान प्रदर्शनासाठी कोणत्या प्रतिकृती बनवाल आणि त्यांचा उपयोग काय?
उत्तर
नमुना उत्तर : सौरमालेची प्रतिकृती – ग्रहांची रचना समजण्यासाठी; पावसाचे पाणी साठवण मॉडेल – जलसंधारण समजण्यासाठी; सौरऊर्जेचे मॉडेल – नवीकरणीय ऊर्जेचा उपयोग समजण्यासाठी; साधे जलशुद्धीकरण प्रदर्शन – स्वच्छ पाण्याचे महत्त्व समजण्यासाठी. सर्व मॉडेल शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली सुरक्षित साहित्याने बनवावीत.
खेळू या शब्दांशी
प्रश्न / कृती
प्र. १. यमक जुळणारे शब्द लिहा.
उत्तर
उत्तर : हाती – महती; सारा – प्यारा; शिपाई – लढाई.
प्रश्न / कृती
नवीन शब्दांचे अर्थ लिहा.
उत्तर
उत्तर : युग – कालखंड; भरारी – झेप/उड्डाण; सर्वोच्च – सर्वांत वरच्या स्थानावर; हुतात्मा – देशासाठी प्राण अर्पण केलेली व्यक्ती; राष्ट्र – देश; धुरा – जबाबदारी; आदर्श – अनुकरण करण्यासारखी चांगली गोष्ट/व्यक्ती; महती – मोठेपणा/महत्त्व; भू – जमीन; नटलेला – सजलेला; अखंड – न तुटलेला.
प्रश्न / कृती
प्र. २. अनेकवचन लिहा.
उत्तर
उत्तर : बालक – बालके; फूल – फुले; युग – युगे; लढाई – लढाया.
लिहिते होऊ या
प्रश्न / कृती
प्र. १ (अ) “भारत देश माझा महान / मी वाढवेन त्याची ____”
उत्तर
उत्तर : शान.
प्रश्न / कृती
प्र. १ (आ) “बागेत फुलतात सुंदर फुले / जशी वर्गात हसरी ____”
उत्तर
उत्तर : मुले.
प्रश्न / कृती
प्र. २. समान अर्थाचे शब्द लिहा.
उत्तर
उत्तर : राष्ट्र – देश; पंख – पर; भरारी – झेप; फूल – पुष्प; शूर – धाडसी; लढाई – युद्ध; शिपाई – सैनिक; सूर्य – रवी.
प्रश्न / कृती
प्र. ३. विरुद्ध अर्थाचे शब्द लिहा.
उत्तर
उत्तर : ज्ञान × अज्ञान; उंच × ठेंगणे; प्रिय × अप्रिय; शूर × भित्रा; अखंड × खंडित; जिंकणे × हरणे.
प्रश्न / कृती
उपक्रम १ : संशोधक आणि शोध यांची माहिती/कात्रणे जमा करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : संशोधकाचे नाव, संशोधन/शोधाचे नाव, त्याचा उपयोग आणि चित्र अशी माहिती व्यवस्थित वहीत लावा. माहिती विश्वासार्ह शैक्षणिक स्रोतांतून घ्या.
प्रश्न / कृती
उपक्रम २ : एका शास्त्रज्ञाची माहिती मिळवा व लिहा.
उत्तर
नमुना रचना : नाव, जन्मस्थान/कालखंड, अभ्यासक्षेत्र, प्रमुख कार्य, समाजाला झालेला उपयोग आणि विद्यार्थ्यांना मिळणारी प्रेरणा. शिक्षक/पालकांच्या मदतीने विश्वसनीय स्रोत वापरावा.
आपण समजून घेऊ या – वर्णांची उच्चारस्थाने
वर्ण उच्चारताना मुखातील कोणत्या भागाचा मुख्य उपयोग होतो, त्यानुसार उच्चारस्थाने सांगितली जातात. पाठात कंठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दंत्य, ओष्ठ्य तसेच कंठतालव्य, कंठोष्ठ्य, दंतोष्ठ्य आणि दंततालव्य अशी माहिती दिली आहे.
| उच्चारस्थान | मुख्य स्वर/व्यंजने (पाठातील मांडणीचा संक्षेप) |
|---|---|
| कंठ्य | अ, आ; क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, ह् |
| तालव्य | इ, ई; च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, य्, श् |
| मूर्धन्य | ऋ; ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, र्, ष्, ळ् |
| दंत्य | त्, थ्, द्, ध्, न्, ल्, स् |
| ओष्ठ्य | उ, ऊ; प्, फ्, ब्, भ्, म् |
| कंठतालव्य | ए, ऐ |
| कंठोष्ठ्य | ओ, औ |
| दंतोष्ठ्य | व् |
प्रश्न / कृती
उच्चारस्थान – प्र. १. कंसातील अक्षरांचे वर्गीकरण करा.
उत्तर
उत्तर :
कंठ्य – क, ख, ग, घ
तालव्य – च, छ, ज, झ
मूर्धन्य – ट, ठ, ड, ढ
दंत्य – त, थ, द, ध
ओष्ठ्य – प, फ, ब, भ
कंठ्य – क, ख, ग, घ
तालव्य – च, छ, ज, झ
मूर्धन्य – ट, ठ, ड, ढ
दंत्य – त, थ, द, ध
ओष्ठ्य – प, फ, ब, भ
प्रश्न / कृती
उच्चारस्थान – प्र. २. (ज, झ, ख, च, ड, ढ, ग, घ, ण) या अक्षरांनी आकृती पूर्ण करा.
उत्तर
उत्तर :
कंठ्य – ख, ग, घ
तालव्य – च, ज, झ
मूर्धन्य – ड, ढ, ण
कंठ्य – ख, ग, घ
तालव्य – च, ज, झ
मूर्धन्य – ड, ढ, ण
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “विज्ञान माझ्या जीवनात” या विषयावर पाच वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : विज्ञानामुळे आपले दैनंदिन जीवन सोपे झाले आहे. प्रकाश, संवाद, वाहतूक आणि आरोग्य या क्षेत्रांत अनेक सुविधा मिळतात. शाळेत शिकण्यासाठीही तंत्रज्ञान उपयोगी पडते. विज्ञानाचा वापर जबाबदारीने आणि योग्य उद्देशासाठी करावा. निसर्ग व मानवी कल्याण यांचा विचार करून नवे शोध वापरावेत.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “विज्ञान आणि राष्ट्रनिर्मिती” माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : शिक्षण, आरोग्य, शेती, वाहतूक, संप्रेषण आणि अवकाश या सहा क्षेत्रांचे छोटे चित्र/चिन्ह लावा. प्रत्येकाखाली विज्ञानाने झालेला एक सकारात्मक बदल लिहा. शेवटी “ज्ञान, विज्ञान आणि एकता – प्रगतीची वाट” असा संदेश द्या.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. कवितेत ज्ञानाची तुलना कशाशी केली आहे?
उत्तर
उत्तर : पंखांशी.
प्रश्न / कृती
2. भारताच्या विविधतेचे वर्णन कसे केले आहे?
उत्तर
उत्तर : विविध फुले आणि धर्मांनी नटलेला भारत असा.
प्रश्न / कृती
3. सर्वांना कोणता राष्ट्रीय प्रतीक प्रिय आहे?
उत्तर
उत्तर : तिरंगा.
प्रश्न / कृती
4. “धुरा” या शब्दाचा अर्थ काय?
उत्तर
उत्तर : जबाबदारी.
प्रश्न / कृती
5. कवितेचा मुख्य संदेश काय?
उत्तर
उत्तर : ज्ञान-विज्ञानाच्या बळावर प्रगती करताना देशाची एकता, अखंडता आणि अभिमान जपावा.
22
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
22. धाडसी चिमणी
📘 संक्षिप्त सारांश
एका दाट जंगलात आग लागल्यावर प्राणी आणि पक्षी घाबरून पळू लागतात. छोटी चिमणी मात्र नदीतून आपल्या इवल्याशा चोचीत पाणी आणून आगीवर टाकण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवते. तिची जिद्द व धाडस पाहून इतर प्राणी, पक्षी आणि कीटकही प्रेरित होतात. सर्वांच्या एकत्रित प्रयत्नांनी आग नियंत्रणात येते आणि जंगल वाचते. कथेतून धैर्य, सातत्य, जबाबदारी आणि संघभावनेचा संदेश मिळतो.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्रश्न / कृती
प्र. १. कोण ते सांगा – धाडसी.
उत्तर
उत्तर : चिमणी.
प्रश्न / कृती
प्र. १. कोण ते सांगा – दाट.
उत्तर
उत्तर : जंगल.
प्रश्न / कृती
प्र. १. कोण ते सांगा – आगीच्या.
उत्तर
उत्तर : ज्वाळा.
प्रश्न / कृती
प्र. १. कोण ते सांगा – इवलीशी.
उत्तर
उत्तर : चोच.
विचार करा व सांगा
प्रश्न / कृती
प्र. १. धाडसी चिमणीची कथा तुमच्या शब्दांत सांगा व योग्य शीर्षक द्या.
उत्तर
नमुना शीर्षक : “छोट्या प्रयत्नांची मोठी ताकद”.
नमुना उत्तर : जंगलात अचानक आग लागली. सर्व प्राणी घाबरून पळू लागले; पण चिमणीने हार मानली नाही. ती नदीतून चोचीत पाणी आणून आगीवर टाकू लागली. तिची जिद्द पाहून इतर प्राणी व पक्षीही मदतीला आले. सर्वांनी मिळून पाणी व माती टाकल्यामुळे आग नियंत्रणात आली आणि जंगल वाचले.
नमुना उत्तर : जंगलात अचानक आग लागली. सर्व प्राणी घाबरून पळू लागले; पण चिमणीने हार मानली नाही. ती नदीतून चोचीत पाणी आणून आगीवर टाकू लागली. तिची जिद्द पाहून इतर प्राणी व पक्षीही मदतीला आले. सर्वांनी मिळून पाणी व माती टाकल्यामुळे आग नियंत्रणात आली आणि जंगल वाचले.
प्रश्न / कृती
प्र. २. शाळेतून घरी जाताना मित्र सायकलवरून पडून जखमी झाला, तर काय कराल?
उत्तर
नमुना उत्तर : मी प्रथम त्याला रस्त्याच्या धोक्यापासून सुरक्षित ठिकाणी राहण्यास मदत करेन आणि लगेच जवळच्या विश्वासू प्रौढ व्यक्ती, शिक्षक किंवा पालकांना कळवेन. गंभीर वेदना किंवा मोठी दुखापत दिसल्यास त्याला अनावश्यक हालचाल करायला लावणार नाही. पुढील मदत मोठ्यांच्या मार्गदर्शनाने घेईन.
खेळू या शब्दांशी
प्रश्न / कृती
प्र. १. वाक्यांचा योग्य क्रम लावा.
उत्तर
उत्तर : १) एका दाट जंगलात अनेक प्राणी व पक्षी आनंदाने राहत होते. २) एक दिवस जंगलात मोठी आग लागली. ३) आग पाहून प्राणी व पक्षी सैरावैरा पळू लागले. ४) चिमणीने इवल्याशा चोचीत पाणी भरले. ५) लवकरच सर्व प्राण्यांनी मिळून आगीवर नियंत्रण मिळवले.
प्रश्न / कृती
प्र. २. लिंग ओळखा.
उत्तर
उत्तर : चिमणी – स्त्रीलिंग; हत्ती – पुल्लिंग; खारुताई – स्त्रीलिंग; मुंगूस – नपुंसकलिंग; जिराफ – पुल्लिंग; जंगल – नपुंसकलिंग.
लिहिते होऊ या
प्रश्न / कृती
प्र. १. अग्निशामक यंत्राबद्दल माहिती मिळवा व ते कोठे असते ते लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : अग्निशामक यंत्र हे आग लागल्यास प्रशिक्षित प्रौढ व्यक्तींना प्राथमिक प्रतिसाद देण्यासाठी ठेवलेले सुरक्षा साधन आहे. ते शाळा, कार्यालये, रुग्णालये, दुकाने, मॉल, इमारती आणि इतर सार्वजनिक ठिकाणी दिसते. मुलांनी स्वतः धोकादायक आगीजवळ जाऊ नये; आग किंवा धूर दिसल्यास त्वरित प्रौढांना कळवून सुरक्षित बाहेर पडावे आणि अधिकृत सुरक्षा सूचनांचे पालन करावे.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : “एकीचे बळ” या विषयावर चार वाक्ये लिहा.
उत्तर
नमुना उत्तर : एकट्याचा प्रयत्न लहान असला तरी तो महत्त्वाचा असतो. अनेक जण एकाच चांगल्या उद्देशासाठी एकत्र आले, तर मोठे काम पूर्ण होते. एकीमुळे धैर्य आणि आत्मविश्वास वाढतो. संकटात परस्पर मदत करणे आवश्यक आहे.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
हा सुचवलेला प्रकल्प आहे; पाठ्यपुस्तकात स्वतंत्र “प्रकल्प” शीर्षक नाही.
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “आपत्तीच्या वेळी सुरक्षित वर्तन” माहितीफलक.
उत्तर
नमुना उत्तर : “घाबरू नका – मोठ्यांना कळवा – सुरक्षित मार्गाने बाहेर पडा – अधिकृत सूचनांचे पालन करा – मदतकार्याला अडथळा आणू नका” हे मुद्दे लिहा. शाळेतील सुरक्षा नियम शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाने जोडा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. जंगलात कोणती आपत्ती आली?
उत्तर
उत्तर : मोठी आग लागली.
प्रश्न / कृती
2. चिमणी पाणी कोठून आणत होती?
उत्तर
उत्तर : जवळच्या नदीतून.
प्रश्न / कृती
3. हत्तीने चिमणीला काय सांगितले?
उत्तर
उत्तर : एका थेंबाने आग विझणार नाही; स्वतःचा जीव वाचव, असे सांगितले.
प्रश्न / कृती
4. इतर प्राणी का प्रेरित झाले?
उत्तर
उत्तर : चिमणीचे धाडस, जिद्द आणि प्रामाणिक प्रयत्न पाहून.
प्रश्न / कृती
5. जंगल कसे वाचले?
उत्तर
उत्तर : सर्वांच्या एकत्रित प्रयत्नांनी आग नियंत्रणात आल्यामुळे.
प्रश्न / कृती
6. कथेतून काय शिकायला मिळते?
उत्तर
उत्तर : संकटात धैर्य, सातत्य आणि सामूहिक प्रयत्न महत्त्वाचे असतात.
23
📖 पाठ • इयत्ता ४ थी
23. कचरा टाळा
📘 संक्षिप्त सारांश
राधा आणि तिच्या बाबांच्या संवादातून स्वच्छता, कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि आरोग्य यांचा संबंध समजतो. कचऱ्याच्या ढिगाजवळ अन्न खाणे आरोग्यास अपायकारक ठरू शकते. घरातील ओला व सुका कचरा वेगळा करणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, कचरा कचरापेटीत टाकणे आणि योग्य विल्हेवाट लावणे आवश्यक आहे. पाठाच्या पुढील कृतींमध्ये स्वच्छता, आरोग्य, वृक्षारोपण, वाहतूक सुरक्षा, ग्रंथालयातील सूचना, पर्यावरण रक्षण आणि ऐतिहासिक वास्तू संवर्धन यांचा समावेश आहे.
✍️ पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे / कृती
प्र. १. दिलेल्या विषयांवर संवाद लिहा
प्रश्न / कृती
(१) स्वच्छता – संवाद.
उत्तर
नमुना संवाद :
रिया : वर्गात कागद पडले आहेत. आपण ते उचलू या का?
समीर : हो. कचरा योग्य कचरापेटीत टाकू या.
रिया : ओला आणि सुका कचरा वेगळा ठेवला तर पुनर्वापर करणे सोपे होते.
समीर : बरोबर. स्वच्छता ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
रिया : वर्गात कागद पडले आहेत. आपण ते उचलू या का?
समीर : हो. कचरा योग्य कचरापेटीत टाकू या.
रिया : ओला आणि सुका कचरा वेगळा ठेवला तर पुनर्वापर करणे सोपे होते.
समीर : बरोबर. स्वच्छता ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
प्रश्न / कृती
(२) आपले आरोग्य – संवाद.
उत्तर
नमुना संवाद :
आई : आज खेळून आल्यानंतर हात धुतलेस का?
मुलगा : आत्ता धुतो.
आई : स्वच्छ हात, पौष्टिक आहार, पुरेसे पाणी आणि नियमित व्यायाम आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.
मुलगा : मी या सवयी रोज पाळेन.
आई : आज खेळून आल्यानंतर हात धुतलेस का?
मुलगा : आत्ता धुतो.
आई : स्वच्छ हात, पौष्टिक आहार, पुरेसे पाणी आणि नियमित व्यायाम आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.
मुलगा : मी या सवयी रोज पाळेन.
प्रश्न / कृती
(३) वृक्षारोपण – संवाद.
उत्तर
नमुना संवाद :
सई : शाळेच्या आवारात नवीन रोपे लावू या.
ओम : हो, पण लावल्यानंतर त्यांची काळजीही घ्यावी लागेल.
सई : आपण पाणी देण्याची पाळी ठरवू.
ओम : छान! झाडे लावू आणि जगवू.
सई : शाळेच्या आवारात नवीन रोपे लावू या.
ओम : हो, पण लावल्यानंतर त्यांची काळजीही घ्यावी लागेल.
सई : आपण पाणी देण्याची पाळी ठरवू.
ओम : छान! झाडे लावू आणि जगवू.
प्र. २. ओला व सुका कचरा यामध्ये वर्गीकरण करा
| ओला कचरा | सुका कचरा |
|---|---|
| भाजीपाला | कागद |
| पाचोळा | पिन |
| चहापत्ती | प्लास्टिक पिशवी |
| खराब फळे | रबर |
| प्लास्टिकचे आवरण |
प्र. ३. वाहतुकीचे नियम आणि ग्रंथालयातील सूचना तयार करा
प्रश्न / कृती
वाहतूक सुरक्षा – नमुना सूचना.
उत्तर
उत्तर :
• वाहतूक संकेतांचे पालन करा.
• रस्ता ओलांडताना झेब्रा क्रॉसिंगचा वापर करा.
• दुचाकीवर योग्य हेल्मेट आणि वाहनात सीटबेल्ट वापरा.
• वाहन चालवताना मोबाईलचा वापर करू नका.
• पादचारी मार्ग उपलब्ध असल्यास त्याचा वापर करा.
• वाहतूक संकेतांचे पालन करा.
• रस्ता ओलांडताना झेब्रा क्रॉसिंगचा वापर करा.
• दुचाकीवर योग्य हेल्मेट आणि वाहनात सीटबेल्ट वापरा.
• वाहन चालवताना मोबाईलचा वापर करू नका.
• पादचारी मार्ग उपलब्ध असल्यास त्याचा वापर करा.
प्रश्न / कृती
ग्रंथालयातील सूचना – नमुना.
उत्तर
उत्तर :
• ग्रंथालयात शांतता राखा.
• पुस्तके जपून हाताळा.
• पुस्तकांची पाने फाडू किंवा दुमडू नका.
• घेतलेले पुस्तक वेळेत परत करा.
• पुस्तक घेताना आवश्यक नोंद करा.
• ग्रंथालयात शांतता राखा.
• पुस्तके जपून हाताळा.
• पुस्तकांची पाने फाडू किंवा दुमडू नका.
• घेतलेले पुस्तक वेळेत परत करा.
• पुस्तक घेताना आवश्यक नोंद करा.
प्र. ४. भित्तिपत्रके तयार करा
प्रश्न / कृती
(१) पर्यावरण रक्षण – नमुना मजकूर.
उत्तर
नमुना : “झाडे लावा – झाडे जगवा”, “पाणी वाचवा”, “प्लास्टिकचा वापर कमी करा”, “कचरा वेगळा करा”, “निसर्ग जपा – भविष्य जपा”.
प्रश्न / कृती
(२) ऐतिहासिक वास्तू संवर्धन – नमुना मजकूर.
उत्तर
नमुना : “वारसा जपा – इतिहास जपा”, “भिंतींवर नावे लिहू नका”, “कचरा टाकू नका”, “सूचना व सुरक्षा नियम पाळा”, “ऐतिहासिक वास्तूंचे नुकसान करू नका”.
पाठातील नमुना सूचना – आशय
प्रश्न / कृती
आरोग्य आणि स्वच्छता – कोणत्या सूचना महत्त्वाच्या आहेत?
उत्तर
उत्तर : हात स्वच्छ धुवावेत; पाण्याचा जपून वापर करावा; परिसर स्वच्छ ठेवावा; स्वच्छतागृह वापरल्यानंतर स्वच्छतेची काळजी घ्यावी; पाणीपुरवठा मर्यादित असल्यास काटकसरीने पाणी वापरावे.
प्रश्न / कृती
शाळा सुरक्षितता – कोणत्या सूचना महत्त्वाच्या आहेत?
उत्तर
उत्तर : जिन्यावरून सावकाश चालावे; सभागृहात शांततेने ये-जा करावी; टेबल-खुर्च्यांवर चढू नये; तुटलेली वायर किंवा ठिणगी दिसल्यास त्वरित शिक्षकांना सांगावे; संशयास्पद व्यक्ती दिसल्यास शिक्षकांच्या निदर्शनास आणावे.
🧩 कृती नमुना उत्तरे
प्रश्न / कृती
कृती : घरातील एका दिवसाच्या कचऱ्याचे वर्गीकरण करा.
उत्तर
नमुना उत्तर : फळ-भाजीच्या साली, चहापत्ती आणि उरलेला जैविक कचरा “ओला” म्हणून वेगळा ठेवला. स्वच्छ व कोरडा कागद, प्लास्टिकचे आवरण आणि इतर पुनर्वापरयोग्य वस्तू “सुका” म्हणून वेगळ्या ठेवल्या. स्थानिक स्वच्छता व्यवस्थेच्या सूचनांनुसारच कचरा द्यावा.
🎨 प्रकल्प नमुना उत्तर
प्रश्न / कृती
प्रकल्प : “कचरा कमी करू या” सात दिवसांची नोंद.
उत्तर
नमुना उत्तर : सात दिवस कुटुंबासोबत तीन गोष्टी नोंदवा – (१) ओला कचरा वेगळा केला का? (२) सुका/पुनर्वापरयोग्य कचरा वेगळा केला का? (३) अनावश्यक प्लास्टिक वापर टाळला का? आठवड्याच्या शेवटी कोणती सवय सर्वांत चांगली जमली आणि आणखी काय सुधारता येईल ते लिहा.
❓ अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे
प्रश्न / कृती
1. कचऱ्याच्या ढिगाजवळ अन्न खाणे का टाळावे?
उत्तर
उत्तर : अस्वच्छता, दुर्गंधी आणि आरोग्यावर होणारा दुष्परिणाम टाळण्यासाठी.
प्रश्न / कृती
2. कचऱ्याचे दोन मुख्य प्रकार कोणते?
उत्तर
उत्तर : ओला कचरा आणि सुका कचरा.
प्रश्न / कृती
3. प्लास्टिकचा वापर का कमी करावा?
उत्तर
उत्तर : प्लास्टिक सहज विघटित होत नाही आणि पर्यावरणावर दीर्घकाळ परिणाम करू शकते.
प्रश्न / कृती
4. कचरा कुठे टाकावा?
उत्तर
उत्तर : योग्य प्रकारच्या कचरापेटीत किंवा स्थानिक कचरा संकलन व्यवस्थेनुसार.
प्रश्न / कृती
5. स्वच्छता आणि आरोग्य यांचा काय संबंध आहे?
उत्तर
उत्तर : स्वच्छ परिसर व स्वच्छ सवयींमुळे रोगकारक घाण आणि दूषितपणाचा धोका कमी होतो.
प्रश्न / कृती
6. या पाठाचा मुख्य संदेश काय?
उत्तर
उत्तर : कचरा कमी करा, ओला-सुका कचरा वेगळा करा, स्वच्छता राखा आणि आरोग्य व पर्यावरण जपा.
⚡ जलद पुनरावलोकन – व्याकरण व भाषिक मुद्दे
अभ्यास टिप : प्रश्न व उपप्रश्न स्वतंत्र ओळींत वाचा. उत्तर देताना शुद्धलेखन, लिंग-वचन, विरामचिन्हे, क्रियापदाचे योग्य रूप आणि वाक्यरचना तपासा.
विशेष सराव: शुद्धलेखन, विरामचिन्हे, वचन, सर्वनाम, समानार्थी/विरुद्धार्थी शब्द, वर्णानुक्रम आणि वाक्यरचना यांची पाठनिहाय पुनरावृत्ती करा.
❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
विद्यार्थी, पालक आणि शिक्षकांसाठी महत्त्वाची माहिती.
इयत्ता ४ थी शिकू मराठी आनंदाने 2026–27 या पृष्ठावर काय मिळेल?
या पृष्ठावर पाठनिहाय संक्षिप्त सारांश, पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे, मराठी व्याकरण व भाषिक कृती, कृती नमुना उत्तरे, प्रकल्प नमुना उत्तरे आणि अतिरिक्त प्रश्नोत्तरे मिळतील.
या पृष्ठावर किती पाठ आहेत?
नवीन अभ्यासक्रमातील पाठ १ ते २३ तसेच 1A, 6A, 12A, 14A आणि 17A या चित्रवर्णन/विशेष विभागांसह एकूण 28 पाठ-विभागांची सोपी नेव्हिगेशन व्यवस्था दिली आहे.
ही प्रश्नोत्तरे मोबाईलवर वाचता येतील का?
होय. प्रश्न आणि उत्तरे स्वतंत्र कार्डमध्ये दाखवली आहेत. मजकूर फोनच्या स्क्रीनमध्ये बसतो आणि उत्तर वाचण्यासाठी डावीकडे किंवा उजवीकडे स्क्रोल करण्याची गरज पडत नाही.
कवितांचा संपूर्ण मजकूर दिला आहे का?
नाही. कविता विभागात संपूर्ण कविता पुनर्मुद्रित न करता आशय, आवश्यक संदर्भ, पाठ्यपुस्तकातील कृती आणि प्रश्नांची उत्तरे दिली आहेत.
मराठी व्याकरणाचे मुद्दे समाविष्ट आहेत का?
होय. शुद्धलेखन, विरामचिन्हे, वचन, सर्वनाम, समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द, वर्णानुक्रम, वाक्यरचना आणि इतर भाषिक कृती संबंधित पाठांमध्ये समाविष्ट आहेत.
विद्यार्थ्यांनी नमुना उत्तरे जशीच्या तशी लिहावीत का?
वैयक्तिक अनुभव, निरीक्षण, चित्रवर्णन, कृती किंवा प्रकल्पासाठी दिलेली उत्तरे नमुना म्हणून वापरावीत आणि शक्य असल्यास स्वतःच्या शब्दांत लिहावीत.
शिक्षक आणि पालक या पृष्ठाचा कसा उपयोग करू शकतात?
शिक्षक वर्गातील पुनरावृत्ती, प्रश्नोत्तर सराव आणि कृतींसाठी वापरू शकतात; पालक गृहपाठ, वाचन आणि परीक्षेपूर्व पुनरावृत्तीसाठी पाठनिहाय विभाग वापरू शकतात.
📚 आणखी महाराष्ट्र बोर्ड अभ्याससाहित्य
इयत्ता ४ थीचे इतर विषय, प्रश्नोत्तरे, इंटरॅक्टिव्ह क्विझ आणि शैक्षणिक व्हिडिओ पाहा.